Chào các bạn,

Tao và mày, và những cách tương tự khác như tau – mầy, tau – mi, được nhiều người quen dùng. Và dù là dùng cách nào đi nữa, thì những bứt rứt về cặp từ này mà ta thấy thường xuyên trên báo chí, với lời kêu gọi hãy giữ tiếng Việt trong sáng và văn minh(1), cho chúng ta thấy nhu cầu cần giải quyết dứt điểm vấn đề tao mày. Không thể cứ kéo dài được nữa.

Chữ tao và mày, dù có thể dùng trong bạn bè thân thiết lúc nhỏ, hoặc người lớn đối với trẻ em trong gia đình, thì cũng không phải là từ tốt nhất để dùng, vì cặp từ này thường nổi lên với ý nghĩa côn đồ, trong khi chúng ta có, và thường dùng, nhiều từ khác hay hơn rất nhiều.

Ví dụ: Mẹ con thì gọi nhau là mẹ con là cách thông dụng và yêu thương nhất để gọi nhau. Đa số các bà mẹ không gọi con là mày xưng tao, mà chỉ tao mày với con khi nóng giận. Nghĩa là mẹ thường không tao mày với con để chỉ tình yêu thương, mà là để chỉ căng thẳng và tức giận.

Bạn bè mà lớn một chút từ cấp hai trở lên là đã thường xưng hô với nhau bằng tên, hoặc xưng mình và gọi bạn bằng tên, hoặc tớ cậu, mình bồ, mình bạn… Rất lịch sự và dễ thương. Nhưng khi có chuyện cãi nhau chí tử thì những từ thân yêu biến thành: “Tao đánh bể mặt mày.”

Vợ chồng thì anh em, mình anh, mình em, ba mẹ (xưng hô thay con)… Rất nhiều yêu thương. Nhưng khi cãi nhau quá đáng thì có thể trở thành mày tao. Cực kỳ thô tục và đau lòng.

Dù chúng ta có biện hộ cách nào đi nữa thì mày tao vẫn không phải là từ cho yêu thương, mà là từ để mắng nhiếc, và đấu đá. Gốc côn đồ mạnh mẽ của mày tao không thể chối bỏ được.

Chỉ khi còn là con nít cấp một cấp hai, các em không biết ai dạy mà quen gọi nhau là mày tao. Nhưng các em có thể được huấn luyện từ nhỏ để có cách xưng hô dịu dàng và thân thiết hơn với bạn bè. Và các em cũng dùng mày tao khi nổi giận và chuẩn bị đánh nhau. Gốc côn đồ của mày tao trong ngôn ngữ cũng rất rõ ràng với các em.

Tao mày nếu có dùng khi người trên nói chuyện với người dưới, thì đó cũng là cách rất coi thường người dưới. Không thể dùng được. Ví dụ: chủ nói với osin, chủ đất nói với tá điền, thầy nói với trò, linh mục/tăng/ni/xơ nói với giáo dân, cô dì chú bác nói với các cháu, lãnh đạo nhà nước với dân, cấp trên và cấp dưới trong công ty hay nhà nước, người chỉ huy với thư ký hay trợ lý. Tao mày trong những trường hợp này là thiếu lễ độ, thiếu lễ nghĩa, và vi phạm luật dân quyền – mọi người đều bình đẳng trước pháp luật và được quyền yêu cầu pháp luật can thiệp khi bị khinh thường và áp bức.

Người lớn có nhiệm vụ phải tôn trọng người dưới như là ngang hàng với mình. Không phải lớn hơn là có quyền sỉ nhục người nhỏ hơn. Đó là đạo đức và đó là pháp luật. Ngôn ngữ Việt Nam phong phú đủ để người lớn hơn có đủ từ ngữ lễ độ, lịch sự, và hợp pháp mà dùng.

Đã có nhiều vụ đánh nhau giết nhau chỉ vì người này gọi người kia là tao mày, từ các em học sinh cấp 2 cho đến người tuổi ông ngoại ông nội(2).

Ngay cả người trong gia đình và dòng họ đã quen thói xấu tao mày với một trẻ em khi còn bé, nhưng khi người đó đã đến cấp ba và đại học, hoặc có vợ chồng con cái, hoặc đã có chức phận trong xã hội, thì không thể tao mày được nữa. Phải giữ thể diện cho nhau, tôn trọng nhau, và tôn trọng pháp luật. Có nhiều cách xưng hô vừa diễn tả đúng lòng mình, vừa thiện cảm, vừa hợp pháp, lại vừa không tạo bức xúc cho ai, như là xưng tên, hoặc xưng mình gọi bạn, anh, chị, chú, cậu, cô…

Người lớn tuổi hoặc vai vế cao xưng mày tao với người nhỏ tuổi hoặc vai vế thấp đã có nhiều lấn cấn và vấn đề, người nhỏ xưng mày tao với người lớn, kể cả khi không có mặt người lớn, thì người nhỏ đó vô học, dù có học cao đến đâu.

Các du học sinh, nhất là các bạn đã xong tiến sĩ ở nước ngoài, và các lãnh đạo cấp cao, vốn được người trong nước xem như trí thức hàng đầu, mà xưng mày tao với người lớn vắng mặt (quan chức nhà nước, lãnh đạo công ty, bà chủ nhà…), làm hàng loạt người vô thức bắt chước theo, thì tội làm nền đạo đức dày hàng ngàn năm của Việt Nam bị chao đảo và sụp đổ ấy rất lớn. Thà như người chưa đi học bao giờ, ở đầu đường xó chợ, có nói bậy đến đâu cũng chẳng hại ai, còn hơn đã học hành cao và được nhiều người đặt hy vọng, mà lại nói năng như chưa từng được đi học ngày nào.

Đây là vấn đề nhức nhối của đất nước ta suốt mấy chục năm qua. Càng ngày vấn đề lại càng nặng. Một trong những cách giải quyết hiệu quả là người lớn phải làm gương cho người nhỏ noi theo. Bố mẹ gọi con là con, anh chị gọi em là em, bạn bè gọi nhau bằng tên hoặc xưng mình gọi bạn… Các trí thức (từ lớp 1 trở lên) nói năng lễ phép với người lớn, nhất là khi người lớn vắng mặt trong câu chuyện. Trí thức càng cao thì càng lễ phép, từ trong tâm, chứ không phải đầu môi chót lưỡi.

Tóm lại, cái gốc côn đồ, vô lễ, thiếu tôn trọng, và bất hợp pháp của mày tao phải được xác nhận rõ ràng, không mờ mờ ảo ảo. Mày tao phải được xóa bỏ trong văn hóa văn minh và giáo dục chuẩn mực của Việt Nam.

Và chúng ta có đủ mọi cách xưng hô như trong gia đình yêu thương, để dùng cho mọi người trong nước với nhau – anh, chị, em, cô, dì, chú, bác, cậu, mợ, ông, bà. Kho tàng xưng hô hiếm hoi đó, mà rất nhiều quốc gia không có, nên được tập trung vào để sử dụng, để đánh dấu rõ ràng chúng ta có một nền văn hóa rất cao cấp và hiếm hoi.

Về luật pháp, mọi người cần nhớ Hiến Pháp Việt Nam ấn định:

Điều 16.
1. Mọi người đều bình đẳng trước pháp luật.
2. Không ai bị phân biệt đối xử trong đời sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội.

Và Tuyên ngôn Độc lập của Việt Nam cũng xác định:

“Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được”.

Xây thì khó, đập thì dễ, thực tế đã chứng minh. Tuy nhiên, nếu tất cả chúng ta cùng làm gương tốt, và tôn trọng pháp luật, có thể 10 năm nữa văn hóa Việt Nam sẽ đầy tình người hơn, lễ nghĩa hơn, và hợp pháp hơn.

Chúc các bạn một ngày tình yêu.

Phạm Thu Hương

Chú thích:

(1) Xem các ví dụ bàn luận trên báo chí:

Văn hóa mày, tao – Lê Hồng Khâm (28/2/2020)
Văn hoá công vụ: Làm gì có chữ mày-tao? – Hồng Hà (19/10/2023).
Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt – Mày và tao: Nói sao cho phải – Phạm Văn Tình (11/7/2015)

(2) Xem các ví dụ:

Án mạng đau lòng ở Bà Rịa – Vũng Tàu chỉ sau vài câu nói xưng hô (24/2/2020)
Giết người vì mâu thuẫn trong việc xưng hô ‘mày, tao’

Thầy giáo xưng “mày – tao”, bóp cằm học sinh không chịu được áp lực dư luận xin nghỉ việc (6/10/2023)