Từ đỉnh đèo Lò Xo hiểm trở, theo con đường nhỏ, chúng tôi luồn dưới những tán rừng về phía Tây Nam tầm 20 km. Thôn Pung Tôn, xã Đắk Blô, huyện Đắk Glei, tỉnh Kon Tum hiện ra với hơn trăm nóc nhà nằm dưới chân núi Cơm cao chót vót, quanh năm mây mù bao phủ.

Y Vàm đang chuẩn bị củi để làm của hồi môn khi đi bắt chồng Ảnh: HOÀNG THANH

Củi đẹp, vợ mới nết na

Dưới cơn mưa rừng giăng mù trời, Y Vàm (SN 1994, người dân tộc Giẻ Triêng) vội vã xếp những bó củi thành từng hàng thẳng tắp, ngay ngắn vào bên hông nhà cho khỏi ướt.

“Củi để mình chuẩn bị đi bắt chồng đấy!” – Y Vàm nói rồi lại luôn tay di chuyển các bó củi. Do còn thiếu hơn 20 bó nữa nên hằng ngày, Y Vàm đều tận dụng mọi thời gian để lên rừng chặt những cây gỗ thẳng, sau đó cõng về nhà chẻ nhỏ, phơi khô, gom góp khi nào đủ 100 bó sẽ mang qua nhà người yêu “bắt nó về làm chồng”.

Trong nhà A Lếk, trưởng thôn Pung Tôn, những bó củi thẳng, đều như khuôn đúc được xếp thành đống cao chót vót. A Lếk hớn hở khoe: “Thấy củi đẹp không? Của con dâu mới nhà mình đấy!”.

A Lếk cho hay theo phong tục truyền thống của dân tộc Giẻ Triêng, người con gái muốn lấy được chồng phải kiếm đủ ít nhất 100 bó củi đường kính từ 15-20 cm, dài khoảng 90 cm. Để gỗ cháy lâu, than đượm, người dân ở đây thường chọn gỗ dẻ. “Người nào có củi càng đẹp, càng thẳng, củi bổ sao cho tách ra nhưng các thanh không được rời nhau thì được xem  là người con gái nết na, đảm đang, chịu khó, sau này sẽ quán xuyến tốt mọi việc trong gia đình” – A Lếk nói.

Đây cũng là tập tục lâu đời và không thể thiếu trong mỗi đám cưới của đồng bào Ve, Tà Riềng ở các xã biên giới Đắc Pre, Đắc Pring, Đắc Tôi, La Dêê… của huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam.

Hôm chúng tôi đến, dân làng thôn 58, xã Đắc Pre vừa tổ chức đám cưới cho đôi bạn trẻ Un Chúc và Kring Thị Hấp. Cùng với các nghi lễ theo phong tục truyền thống của đồng bào Ve, nhà gái còn mang đến những bó củi tươi, được chẻ từng lát nhỏ, buộc theo từng vòng tròn đẹp mắt. Theo già làng Zơrâm Liếu, tùy theo khả năng của nhà gái mà số lượng bó củi khác nhau, thông thường khoảng 100 bó, đủ để nhà trai sử dụng trong 3 tháng.

Trước lễ cưới khoảng một tuần, cả người thân, bạn bè và bà con thôn xóm của cô dâu cùng nhau vào rừng kiếm củi. Đàn ông sẽ đốn những thân cây to bằng một người ôm. Chị em phụ nữ chỉ việc lột vỏ cây, rồi dùng rìu chặt mỏng theo chiều dọc của gỗ. Công việc này đòi hỏi người phụ nữ ngoài bàn tay khéo léo còn phải có con mắt thẩm mỹ. Nếu chẻ không đều, gỗ sẽ bị tách rời nhau, không chỉ khó khăn cho việc buộc dây mà còn tạo nên những bó củi thô cứng, rối rắm.

“Con gái người Ve, Tà Riềng chừng 14-15 tuổi đã bắt đầu tập làm bó củi cưới. Do vậy, khi đến tuổi lấy chồng, hầu như ai cũng thành thạo công việc này!” – chị Un Thị Kim, người dân ở thôn 58, xã Đắc Pre, nói.

Nỗi lo mất rừng

Ông Ch’rưm Siếl (70 tuổi, trú thôn Đắc Tà Vâng, xã Đắc Tôi, huyện Nam Giang) cho biết theo tục của đồng bào Ve, Tà Riềng, đám cưới thường được tổ chức ở cả nhà trai và gái. Tuy nhiên, chỉ có nhà gái biếu quà cưới (củi kết hôn) cho nhà trai vào thời điểm rước dâu về nhà chồng. Những bó củi này sau khi được cô dâu cõng sang nhà trai, nếu nhà trai yêu cầu đem biếu lại cho người thân, họ hàng của họ thì nhà gái cũng phải đưa quà cưới sang tận ngõ người được nhận.

Những bó củi được xếp ngay ngắn là tặng phẩm của các cô gái Tà Riềng, Ve mang đến nhà trai trong lễ cưới Ảnh: NGUYÊN ĐĂNG

Phong tục 100 bó củi bắt chồng của người Giẻ Triêng có từ khi nào chính trưởng thôn A Lếk cùng không hề hay biết bởi từ thời mẹ ông và những người phụ nữ khác đã dùng cách này để đi bắt chồng. So với ngày xưa, các cô gái phải tự mình lặn lội vào rừng kiếm đủ ít nhất 100 bó củi mang về để chuẩn bị đám cưới. Nhưng hiện nay, cô gái có thể nhờ những người thân trong họ hàng vào rừng kiếm giúp. Người con gái nào càng kiếm được nhiều củi mang cho nhà trai thì càng chứng tỏ mình có nhiều anh em, họ hàng.

“Kể cả nhà người con gái có nhiều tiền bạc đến đâu mà không có củi thì cũng không được chấp nhận. Chỉ có những người mồ côi, không người thân thích thì may ra mới có thể được miễn” – trưởng thôn A Lếk nói.

Ông A Jar, nhà nghiên cứu văn hóa Tây Nguyên, nhận xét: “Nhìn vào bó củi của người con gái Giẻ Triêng có thể thấy sự chăm chỉ, thùy mị của họ. Tuy nhiên, bây giờ chỉ cần tượng trưng một vài bó chứ hàng trăm bó thì nhiều quá! Rừng giờ còn đâu nữa!”.

Kỳ tới: Cưới… nợ

HOÀNG THANH – TRẦN THƯỜNG – NGUYÊN ĐĂNG

***

Thách cưới giá trên trời (*): Cưới… nợ

Thứ Năm, 22:04  18/12/2014

NLD – Rơi vào cảnh nợ nần vì bị thách cưới quá nhiều tiền, hủ tục cưới xin vẫn đang đè nặng lên những người dân tộc miền núi vốn đã nghèo khó

Cuối năm, khi những cơn mưa bao phủ cả bản làng ở vùng rẻo cao huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên – Huế cũng là lúc các cặp uyên ương xây tổ ấm. Giống nhiều chàng trai Pa Cô khác, đám cưới của Hồ Văn Rươi (23 tuổi, trú xã A Ngo) đông vui như hội.

Tiền thách cưới cả trăm triệu đồng

Sớm tinh sương, một đoàn hơn 40 người của nhà trai lặng lẽ đi bộ với đôi vai mang đầy lễ vật qua nhà cô dâu Kăn Vương (trú cùng xã). Dẫn đầu là 2 chàng trai lực lưỡng gánh một con lợn chừng 60 kg, sau đó đến những phụ nữ vai cõng gùi đựng chiếu, chén bát, vải thổ cẩm…

Người Cơ Tu mổ heo chuẩn bị cho một đám cưới ở xã Sông Kôn, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam Ảnh: NGUYÊN ĐĂNG

Chú rể Hồ Văn Rươi kể rằng dù gia đình nghèo khổ nhưng đây đã là con lợn thứ ba và cuối cùng nhà trai mang sang nhà gái. Mỗi con nặng ít nhất 50 kg, ngoài ra còn có một số lễ vật khác. “Để lấy được vợ, gia đình tôi tốn trên 50-60 triệu đồng lễ vật rồi. Cưới xong, nợ nần chồng chất, vợ chồng phải cày cuốc trả nợ nhưng đành chịu vì phong tục ở đây là vậy” – Rươi nói.

 

Mẹ của A Viết Thế (xã A Roàng, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên – Huế) khoe chiếc vòng bạc có được nhờ gả con gái Ảnh: QUANG NHẬT

Hơn 1 năm sau ngày cưới, vợ chồng A Viết Thế và Lê Thị Na (trú thôn A Roàng 2, xã A Roàng, huyện A Lưới) vẫn đầu tắt mặt tối kiếm tiền trả nợ nhưng khoản nợ hơn 50 triệu đồng mới chỉ trả được phân nửa. Ngược lại với tâm trạng lo âu của A Viết Thế, cha anh là ông A Viết Nùng (64 tuổi) kể về hủ tục cưới xin của những đứa con mình như một thành tích đầy tự hào.

Theo A Viết Nùng, chuyện trăm năm bắt đầu từ lễ dạm hỏi, nhà trai phải mang sang nhà gái 1 con heo, 1 con gà. Trước khi lễ cưới diễn ra, nhà gái mang xôi nếp, áo choàng, chiếu, 30 tấm thổ cẩm sang nhà trai. Rồi sáng hôm sau, đoàn nhà trai mang đồ thách cưới tới nhà gái để đưa con dâu về nhà. Lễ vật đó được xem như một sản nghiệp gồm trâu, bò, lợn, gà và phải có một cổ vật truyền thống của gia đình như cồng chiêng, mã não, vòng bạc.

“Nếu không có trâu, bò thì nhà trai phải hứa với nhà gái lần khác mang sang và phải thực hiện. Đám cưới của thằng A Viết Thế đầy đủ lễ vật, kinh phí chẳng biết bao nhiêu mà kể, chắc lên gần100 triệu đồng chứ chẳng chơi” – Nùng khoe.

Vay lãi nóng để trả tiền thách cưới

Cư Pui là xã vùng 3 của huyện Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk. Người dân tộc chiếm gần 90% dân số của xã với những hủ tục thách cưới rất nặng nề.

Chị H’Hoa Niê (SN 1991, ngụ buôn Khanh, xã Cư Pui, người dân tộc M’nông) vừa tốt nghiệp cao đẳng sư phạm mầm non ở Hà Nội. Tình cờ gặp và yêu anh Y Siêm Bjă (SN 1987, ngụ buôn Khóa, xã Cư Pui) học cùng trường. Sau khi tốt nghiệp, chị H’Hoa quyết bắt chồng để ổn định cuộc sống.

Sau nhiều lần bàn bạc, gia đình nhà trai thách cưới chăn mền, chén bát, gà vịt, 2 con lợn, 2 con bò và 25 triệu đồng tiền mặt. Đám cưới vừa xong, vợ chồng chị phải đối mặt với khoản nợ hơn 50 triệu đồng.

“Tôi giờ chưa xin được việc làm, còn chồng dạy hợp đồng hưởng lương hơn 1 triệu đồng/tháng. Thế mà mỗi tháng phải trả hơn 2 triệu đồng tiền lãi. Chẳng biết khi nào mới trả được nợ gốc” – chị H’Hoa ngậm ngùi kể.

Còn H’Nư (buôn Thu, xã EaTrol, huyện Sông Hinh, tỉnh Phú Yên) đã lấy chồng 5 năm và có con 4 tuổi nhưng vẫn chưa trả hết nợ. Ngày gia đình H’Nư đi hỏi chồng Y Kim (xã Đức Bình Đông, huyện Sông Hinh) cho cô, gia đình bên chồng thách cưới 1 con bò thui, 3 con bò sống cùng với 5 ché rượu, 1 nồi đồng, 1 bộ chén bát, 2 cái mền và 2 bộ quần áo được dệt theo trang phục Ê đê. Nhà không đủ tiền nên H’Nư xin nợ nhà chồng 2 con bò sống, đến giờ vẫn chưa trả được. Mỗi khi 2 gia đình có chút xích mích, nhà chồng lại đến… đòi bò.

Cũng rơi vào tình cảnh tương tự, vợ chồng Alăng D. (xã Sông Kôn, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam) lấy nhau đã 1 năm và đang phải “cày” bạc mặt để trả nợ. Tết năm ngoái, Alăng D. “bắt” vợ. Nhà cô gái thách cưới 8 con heo trị giá gần 30 triệu đồng cùng vài món đồ khác để rước dâu về. Bố của D. đành bán đứt miếng đất cạnh nhà và vay mượn để lo đám cưới cho con.

Theo ông Ksor Y Thư, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa – Thể thao huyện Sông Hinh, vào ngày hỏi chồng, nhà gái lo nhất là phía nhà trai thách cưới với giá trên trời, không có tiền thì đành bỏ về, không cưới được chồng. Mặc dù ông Y Thư biết rằng việc thách cưới là một hủ tục nhưng ông cũng không thể ngăn cản gia đình chị gái mình thách cưới nhà gái 40 triệu đồng, 1 con bò thui và 2 con bò sống. Gia đình nhà gái chỉ lo được 10 triệu đồng, 1 con bò thui và 1 con bò sống, số còn lại phải nợ. “Cũng không biết đến bao giờ họ mới trả được” – Y Thư cho hay.

Kỳ tới: Quả đắng từ hủ tục

 

Chồng chết, vẫn còn bị đòi vật thách cưới

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Tây Nguyên, bà Linh Nga Niê Kđăm, phần lớn đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên vẫn còn giữ phong tục thách cưới. Đối với người Ê đê, chàng trai phải về ở rể nhưng một số trường hợp nhà gái không có tiền thách cưới, vợ chồng phải về nhà chồng ở rồi làm kiếm tiền trả nợ. Nhiều trường hợp vợ chồng có với nhau 2 đứa con rồi mới trả hết nợ, sau đó được tổ chức đám cưới và về nhà gái ở.

“Mới đây, ở Gia Lai có trường hợp vợ chồng đều là công chức nhà nước. Khi chồng già và chết đi, gia đình nhà chồng sang đòi gia đình nhà vợ 16 con bò thách cưới từ mấy chục năm trước” – bà Linh Nga kể.

C.Nguyên

QUANG NHẬT – CAO NGUYÊN – TRẦN THƯỜNG – HỒNG ÁNH

Đám cưới của Hà Thị Thìn – Chủ tịch Hội Phụ nữ xã EaTrol,  huyện Sông Hinh, tỉnh Phú Yên – và thầy giáo Ksor Y Túc được xem là sự hợp hôn của 2 dân tộc Nùng và Êđê. Tuy nhiên, tình yêu của đôi trai gái ấy có lúc tưởng chừng như vỡ vụn.

Tìm đến cái chết

“Theo phong tục của dân tộc Nùng, chỉ nhà gái mới được thách cưới. Trong khi đó, người Êđê lại cho phép nhà trai đòi lễ vật. Cả hai gia đình bên nào cũng thách cưới nên không bên nào chịu cưới. Vì yêu nhau, chúng tôi quyết định không nhận của hồi môn mà đến xã làm thủ tục kết hôn rồi dựng  chòi ở riêng’” – chị Hà Thị Thìn kể.

Ở xã EaTrol, không phải đôi trai gái nào yêu nhau cũng dám vượt qua hủ tục để bảo vệ tình yêu như vợ chồng chị Thìn. Bà Ksor H’Jrin, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ huyện Sông Hinh, cho hay nhiều đôi trai gái đã phải tự vẫn chỉ vì không có tiền thách cưới.

Những gia đình có điều kiện tổ chức đám cưới lớn trong đó có lễ hội đâm trâu Ảnh: NGUYÊN ĐĂNG

Ksor Y Thun (quê Đắk Lắk) không lấy được người yêu vì gia đình thách cưới quá cao nên buồn tình đến thôn Suối Cối 2, huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên thăm bà con rồi uống thuốc diệt cỏ tự tử. Người dân ở đây thấy vậy nên khi buồn bực hay thất tình lại bắt chước tìm đến cái chết.

Những người còn sống cũng đau khổ vì tình, đâm ra bất đắc chí, bỏ nương bỏ rẫy. H’Niệm và Y Nhé (cùng ở buôn Thu, xã Ea Trol) yêu nhau nhưng vì gia đình Y Nhé thách cưới cao nên H’Niệm không thể cưới. Cả khi H’Niệm có được đứa con gái với Y Nhé, gia đình Y Nhé vẫn không đồng ý gả con. Bây giờ thì đường ai nấy đi. Còn tại buôn Ly, đã nhiều lần gia đình H’Jang đến nhà Y Rin hỏi cưới nhưng bất thành vì cha và mẹ kế của Y Rin thách cưới quá cao. Giờ đôi trai gái này vẫn cứ loay hoay với chuyện cưới xin.

Gánh nặng đời sau

Thôn Cư Rang, xã Cư Pui, huyện Krông Bông, Đắk Lắk có 170 hộ với hơn 1.200 nhân khẩu đều là người dân tộc H’mông, trong đó hơn một nửa số hộ thuộc diện nghèo. Với quan niệm gả con gái khi mới 14, 15 tuổi sẽ có quyền đòi tiền thách cưới nhiều hơn nên nhiều đứa trẻ mới 15, 16 tuổi đã trở thành bố mẹ và lên chức ông, bà khi mới ngoài 30 tuổi.

Một lễ cưới theo phong tục người Êđê ở buôn Lé A, xã Krông Pa, huyện Sơn Hòa, tỉnh Phú Yên Ảnh: LÊ KHA

Chị Lý Thị Dợ (ngụ thôn Cư Rang) năm nay 35 tuổi nhưng 2 con gái của chị đã lấy chồng và có con. Lý giải về việc cho con lấy chồng khi mới 15 tuổi, chị Dợ nói: Ở đây, con gái học nhiều nhất cũng chỉ hết cấp 1, sau đó về nhà sống với bố mẹ và đi làm rẫy. Đối với những người 20-21 tuổi nếu may mắn lấy được chồng thì tiền thách cưới rất ít, không đủ để chiêu đãi cả thôn ăn mừng.

Chúng tôi còn nghe nhiều câu chuyện đau lòng về tục cưới xin nơi vùng A Sầu, A Đớt, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên – Huế. Bao nhiêu năm làm cán bộ tư pháp xã A Đớt, ông Lê Hồng Bường cho biết ở xã hiện có 5 trường hợp hôn nhân cận huyết mà chủ yếu là con cô, con cậu lấy nhau.

Trước căn nhà gỗ thấp lè tè, Hồ Sỹ Tòng (24 tuổi, thôn A Ting) ngồi ẵm đứa con 2 tuổi ốm tỏng teo. Giọng Tòng buồn bã: “Từ ngày sinh ra đến giờ nó đau miết, vợ chồng cũng chẳng làm lụng được gì nhiều nên cuộc sống cơ cực lắm”. Nhiều người nói rằng đứa con Tòng ốm yếu như vậy chính vì nguyên nhân vợ Tòng là con gái người cậu – em trai ruột của mẹ Tòng.

Bà Pi Riu A Ve (mẹ Tòng) cho đó là điều may vì con trai của bà không bị thách cưới khi lấy cô gái khác. Của cải gia đình không chảy qua gia đình người ngoài mà quẩn quanh trong gia tộc. “Tập tục đồng bào mình xưa nay thế rồi, chẳng có gì lạ hết. Chúng nó vốn là anh em, lấy nhau thì càng thương yêu nhau hơn thôi” – Pi Riu A Ve nói.

Cũng như Tòng, Hồ Xuân Nhái (25 tuổi, thôn A Đớt, xã A Đớt) cũng lấy con cậu ruột là Hồ Thị Nương (23 tuổi, xã A Roàng) làm vợ. Ông Hồ Xuân Cái – cha của Nhái – cười khà khà nói: “Truyền thống chẳng ai cấm kỵ nên hai gia đình cũng chấp thuận luôn, khỏi phải lễ nghi cưới hỏi”.

Do kết hôn cận huyết nên đa số bà con ngại đi đăng ký kết hôn, con cái sinh ra chẳng có giấy khai sinh, thất học và chẳng hưởng được chế độ gì. Bà Phạm Thanh Tâm, Giám đốc Trung tâm Dân số Kế hoạch hóa gia đình huyện A Lưới, cho biết trong 5 năm qua, tại một số xã vùng cao huyện A Lưới có 10 trường hợp kết hôn cận huyết.