Một Thoáng Cù Mông


Cù Mông là dãy núi chạy theo hướng tây-đông làm ranh giới cho hai tỉnh Bình Định – Phú Yên ở Nam Trung Bộ, nơi núi gặp Biển Đông là mũi Cù Mông, giữa đường thiên lý trên núi là đèo Cù Mông và phía nam dưới chân núi là vịnh Cù Mông.

Ngày xưa, cả vùng bắc Phú Yên gọi chung tên Cù Mông. Đây là điểm đầu tiên trong bốn điểm năm 1597 Chúa Tiên Nguyễn Hoàng cử Phù Nghĩa hầu Lương Văn Chánh đem lưu dân người Việt vào định cư: Cù Mông (châu thổ sông Tam Giang), Bà Đài (châu thổ sông Cái), Bà Diễn (châu thổ sông Đà Rằng) và Bà Niễu (châu thổ sông Bàn Thạch).

Thử tưởng tượng lại ngày ấy để hình dung ra tâm trạng tiền nhân. Hẳn phải có một thời khắc dù ngắn ngủi để dừng nghỉ giữa không gian choáng ngợp. Trời và đất. Nắng và gió. Mây trắng trên đầu. Biển xanh, cây xanh trước mặt. Một cõi Phương Nam ngày càng mở ra, lồng lộng…

Dãy Cù Mông có nhiều ngọn cao trên 600m, Hòn Kè 863m, Hòn Khô 704m. Đỉnh đèo cao 245m, đường quanh co hiểm trở. Thuở ấy, những người vợ lính đã nhìn theo đoàn quân trẩy thú ngậm ngùi than thở:

Tiếng ai than khóc nỉ non?

Là vợ chú lính trèo hòn Cù Mông.

Xa xa em đứng em trông.

Bóng đoàn lính thú, hỏi chồng em đâu?

Thời nhà Nguyễn gọi quốc lộ 1A hiện nay là đường thiên lý, giữa đỉnh đèo có một trạm dịch chung cho hai tỉnh Bình Định – Phú Yên là trạm Bình Phú, cũng như giữa đỉnh đèo Đại Lãnh (đèo Cả) có một trạm dịch chung cho hai tỉnh Phú Yên – Khánh Hòa là trạm Phú Hòa.

Vịnh Cù Mông chạy chênh chếch hướng tây bắc – đông nam, dài khoảng 17 – 18km, diện tích 2.655ha, phía đông có bán đảo Vĩnh Cửu che chắn, thông ra biển bằng một cửa hẹp, phía nam là Hòn Tôm của bán đảo Hải Phú nhô lên với mũi Ông Diên gành đá lởm chởm. Theo số liệu ngày trước thì cửa tấn Cù Mông lúc nước lên sâu 1 trượng 5 thước, nước ròng sâu 1 trượng (thước = 0,424m, trượng = 10 thước), tại đây có đặt Tấn thủ, đến đời Duy Tân giảm bỏ. Vịnh Cù Mông rất nhiều hải sản như ca dao ghi nhận:

Cá ngon là cá Cù Mông

Gạo ngon là gạo ở đồng Phú Dương.

Nay, người ta khai thác ốc nhảy, loại ốc có hương vị thơm ngon rất được ưa chuộng.

Giao thông thêm tiện lợi, phong cảnh Cù Mông thêm đẹp đẽ nhờ có cầu Bình Phú bắc qua vịnh Cù Mông nối với quốc lộ 1D mới xây dựng, chạy phía đông vịnh ra Qui Nhơn, đi qua nhiều động cát trắng mênh mông và nhiều bãi biển non nước xanh biếc hữu tình, không khí trong lành mát mẻ. Đi đường này vừa tránh đèo cao, ra gặp ngay Gành Ráng, nơi thi sĩ Hàn Mặc Tử yên giấc ngàn năm nên du khách thường qua lại, xe cộ dập dìu.

Giữa vịnh Cù Mông, phía nam, có đảo nhỏ là Hòn Nần, cao hơn mặt biển khoảng 36m, chu vi khoảng 800m, đất sỏi đá, thực vật có phần cằn cỗi, vài cây me, vài cây bồ đề, vài cây bàng không lớn, chen chúc rậm rạp là những bụi chành rành, chà là, bồ lời, trâm hôi, bàn chải và những khóm lau phất cờ xám bạc. Có người nói đảo mang tên Hòn Nần vì xưa có nhiều củ nần, một loại củ dại có thể tạm dùng ăn khi đói. Đại Nam nhất thống chí của quốc sử quán triều Nguyễn cho rằng: “Các núi ở cửa biển Cù Mông đều triều hướng về đây”.

Lần trang sách cũ thấy, năm 1799 Nguyễn vương chiếm được thành Qui Nhơn giao cho Võ Tánh và Ngô Tùng Châu trấn giữ, năm 1800 các tướng nhà Tây Sơn là Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng đem quân vào bao vây rất ngặt, năm 1801 Nguyễn vương ra cứu viện nhưng không thể nào giải vây được, Võ Tánh và Ngô Tùng Châu sai quân lẻn đem mật thư ra tâu: “Tướng giỏi quân mạnh của Tây Sơn đang ở đây, kinh đô Phú Xuân bỏ trống, xin hãy thừa cơ tiến đánh Phú Xuân trước, khoan nghĩ đến việc giải vây Qui Nhơn”. Nguyễn vương nghe theo kế hoạch đó, đem đại quân ra đánh Phú Xuân, chỉ để lại số ít ở Qui Nhơn. Một nhóm thủy quân do Mai Đức Nghị chỉ huy tiến vào vịnh Cù Mông đóng ở Hòn Nần để nghi binh, cầm giữ quân Tây Sơn. Trong khi Nguyễn vương chiếm được Phú Xuân, vua Cảnh Thịnh rút chạy thì do lực lượng chênh lệch, vị trí hiểm nghèo, đơn vị của Mai Đức Nghị bị cô lập hoàn toàn, không được tiếp tế, tiếp viện, sau nhiều lần đổ bộ thất bại đã bị tiêu diệt. Năm 1802, sau khi lên ngôi vua Gia Long liền cho xây dựng miếu Công thần tại đây để thờ 516 tử sĩ, có ghi đủ danh tánh trên bảy bàn thờ, năm vị hàng đầu với chức vị truy phong là: Thiếu bảo quận công Mai Đức Nghị, Chưởng cơ Tôn Thọ Vinh, Chưởng cơ Võ Đình Giai, Chưởng dinh Nguyễn Hữu Nghị, Chưởng dinh Nguyễn Văn Cẩm. Đời Tự Đức đổi là đền Biểu Trung. Mỗi năm hai lần vào mùa xuân và mùa thu có lễ cúng long trọng do quan đầu tỉnh Phú Yên chủ tế.

Trong một diễn văn (tiếng Pháp) năm 1941, sau in tạp chí Đô thành hiếu cổ số 3 năm 1942, ông Đinh Bá Kha cho biết đền Biểu Trung dài 23m, rộng 11m, năm gian hai chái lợp ngói, bên trong có 16 cây cột lớn, cao 5m, chu vi hơn 1m, các trụ biểu và cột có câu đối chữ Hán ca ngợi sự hi sinh anh dũng của những chiến binh, lòng trung nghĩa của họ như núi cao biển rộng, sẽ sống mãi với trời đất ngàn đời sau. Tác giả diễn tả: “Du khách đến đây vào một ngày mùa thu không khỏi rùng mình khi hiểu rằng nơi này đã có biết bao máu đổ đầu rơi và lăng mộ đều bị hoen ố bởi thời gian. Trong sự cô đơn quạnh quẽ chiếm hữu, du khách cảm thấy xao động tận đáy lòng khi nghe tiếng gió thổi trên cành me khác nào lời than thở của những người đã khuất. Nếu du khách đẩy cánh cửa hờ, tức thì một vài tia sáng lọt qua khe hở của những viên ngói chiếu rọi xuống những chân đèn bằng gỗ. Ngập chìm trong một không gian đầy anh linh, du khách như tự bảo mình hãy nín thở để không quấy rầy sự an nghỉ linh thiêng của các vị anh hùng đã khuất” (Theo bản dịch của Nguyễn Đình Chúc – Trần Thị Lê).

Sau tháng 8 năm 1945, đền Biểu Trung bị phá hủy, việc thờ phụng chấm dứt. Ngày nay đến đây chỉ tìm thấy vài vết tích trụ biểu, một đoạn chân tường, một số ngôi mộ thành xây đá, nấm hình mai rùa, khuất lẫn trong cỏ cây gai gốc. Tất cả đã là mả lạn, đã là những nấm mồ hoang không ai hương khói.

Phía tây Hòn Nần, mặt nước vịnh Cù Mông vẫn lặng lẽ một màu xanh, phía đông là bãi đá phơi màu nâu sẫm gan góc tương phản với những khóm lau yếu ớt và cách một luồng nước làng Vĩnh Cửu trông thật bình yên. Sóng và gió đầy cường lực nơi Biển Đông được bán đảo che chắn, giờ đây Hòn Nần chỉ có sóng và gió đảo vịnh hiền lành.

Trần Huiền Ân

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s