Adele, 23 tuổi, đang tạo một cơn bão âm nhạc thế giới với 6 giải Grammy hôm tối thứ hai 13 tháng 2 vừa rồi. Chúng ta đọc qua thông tin về cô ca sĩ người Anh này trong bản tin dưới đây. Và sau đó nghe bản Set Fire To The Rain với gần 116 triệu lượt nghe trên Youtube.

Adele “bất bại” tại Grammy

(Dân trí) – Được đề cử 6 giải tại Grammy lần thứ 54 và ngôi sao ca nhạc Anh quốc Adele ra về với tất cả 6 giải thưởng trong đó có 3 giải rất quan trọng là Ghi âm của năm; Album của năm và Bài hát của năm.
 >>  “Sao” nhộn nhịp tại Grammy
 >>  Những màn trình diễn nóng hổi tại Grammy

Adele, 23 tuổi đã lập nên một kỳ tích mới và đem lại niềm tự hào cho nền âm nhạc Anh quốc khi giành tới 6 giải Grammy danh giá trong một lễ trao giải. Với 6 đề cử, Adele ra về và không bỏ sót giải thưởng nào. Những giải thưởng mà cô giành được là: Album của năm cho Album 21; Ghi âm của năm – Rolling in the Deep; Bài hát của năm – Rolling in the Deep; Màn trình diễn Pop xuất sắc nhất- Someone Like You; Album Pop xuất sắc nhất – 21 và MV hay nhất – Rolling in the Deep.

Chiến thắng của Adele không mấy bất ngờ vì suốt cả năm vừa qua, Adele là cái tên được nhắc tới nhiều nhất trong làng nhạc. Nữ ca sỹ xinh đẹp này có những buổi diễn cháy vé, ngoài ra, album 21 của cô là album bán chạy nhất tại Anh trong thế kỷ 21; bán được hơn 17 triệu bản trên toàn thế giới, tính tới tháng 1/2012; đứng thứ 1 trong bảng xếp hạng âm nhạc của 26 quốc gia…

Bố mẹ Amy Winehouse tới dự lễ trao giải Grammy và nhận giải cho con gái đã qua đời năm ngoái

Nhóm Foo Fighters giành 5 giải Grammy

Hợp tác Rap xuất sắc nhất: All of the Lights – Kanye West, Rihanna, Fergie & Kid Cudi

Set Fire to the Rain

Chào các bạn,

Một nữ nghệ sĩ tài năng của thế giới, Whitney Houston, vừa qua đời ở tuổi 48 làm rất nhiều người tiếc nuối. Đây là một giọng ca có một không hai (với 170 triệu đĩa nhạc), một diễn viên có nhiều triển vọng, và trong những năm gần đây gặp nhiều đau khổ.

Thật là đáng tiếc.

Bản tin dưới đây sẽ cho chúng ta một số thông tin về Whitney Houston.

Sau đó mời các bạn nghe “I Will Always Love You”, “I Wanna Dance With Somebody” và “I Have Nothing” do Whitney Houston trình bày.

Mến,

Hoành
 

Whitney Houston đột tử ở tuổi 48

Một trong những giọng ca nữ xuất sắc đương đại qua đời ở tuổi 48 hôm 11/2 tại Beverly Hills (California, Mỹ). Cảnh sát đang điều tra liệu cái chết có liên quan đến ma túy, vì Whitney có tiền sử nghiện ngập.

Người phát ngôn của nữ ca sĩ, Kristen Foster, thông báo tin này hôm 11/2. Đại diện cảnh sát cũng xác nhận: “Whitney Houston đã ra đi vào 15h55 ngày 11/2 tại Khách sạn Beverly Hilton (California, Mỹ). Chúng tôi nhận được cuộc gọi lúc 15h43 từ bảo vệ khách sạn và lực lượng cảnh sát và cứu hỏa Beverly Hills có mặt vài phút sau đó”. Trung úy Mark Rosen thuộc đội cảnh sát Beverly Hills nói thêm với People: “Không rõ ai là người phát hiện ra cái chết vì cô ấy có đội tùy tùng khá đông cũng ở trong khách sạn. Chúng tôi đã cố làm cho cô ấy tỉnh lại nhưng không có kết quả”.

Về việc liệu có bằng chứng nào cho thấy diva chết vì sốc thuốc hay bị ám sát, viên cảnh sát Rosen trả lời: “Chúng tôi chưa biết, việc này vẫn đang được điều tra”.

Ca sĩ Whitney Houston.

Whitney Houston vĩnh viễn nằm xuống chỉ vài giờ trước màn biểu diễn chung với ca sĩ Clive Davis tại bữa tiệc tiền Grammy tổ chức ở khách sạn Beverly Hilton. Chỉ một ngày nữa, lễ trao giải Grammy 2012 sẽ diễn ra, sự kiện âm nhạc từng chứng kiến nhiều vinh quang tột bậc của nữ hoàng nhạc pop thế giới với 6 lần đoạt máy quay đĩa vàng.

Album đầu tay mang chính tên cô phát hành năm 1985 và bán được hàng triệu bản. Whitney có rất nhiều bản hit, có thể kể đến “Saving All My Love for You,” “How Will I Know,” ”You Give Good Love”, “The Greatest Love of All”…

Sự ra đi của cô để lại nhiều tiếc nuối trong lòng người hâm mộ. MC Ryan Seacrest viết trên Twitter: “Chúng tôi đang diễn tập cho lễ trao giải Grammy chuẩn bị diễn ra tối nay (12/2) thì nghe tin Whitney Houston qua đời. Mọi người đều bị sốc”.

Hỏng cả sự nghiệp vì chồng và ma túy

Whitney Houston cưới danh ca nhạc R&B, Bobby Brown, năm 1992 khi cô 29 tuổi. Một năm sau đó, đôi uyên ương này chào đón sự ra đời của công chúa nhỏ Bobbi Cristina Houston Brown. Cuộc hôn nhân tưởng như rất hạnh phúc này bắt đầu có nhiều dấu hiệu xấu và ảnh hưởng nặng nề tới sự nghiệp của Whitney.

Trước khi ra mắt album Greatest Hist vào năm 2000, đội an ninh của sân bay Hawaii phát hiện ra chất gây nghiện trong hành lý của vợ chồng diva nổi tiếng nhưng cả hai đã lên máy bay trước khi cảnh sát kịp bắt giữ. Thông tin này nhanh chóng được lan rộng ra và việc Whitney nghiện ngập trở thành đề tài nóng hổi trên các mặt báo lúc bấy giờ. Sau đó vài tháng, cô xuất hiện trước công chúng trong một chương trình luận bàn về chất gây nghiện.

Khi đó, Whitney phủ nhận việc mình sử dụng cocaine. Tuy nhiên đến tháng 3/2004, diva nổi tiếng đã phải vào trung tâm cai nghiện và sau đó là trung tâm phục hồi chức năng vì tác hại của ma túy. Nhiều người hâm mộ tỏ ra thất vọng và cho rằng việc kết hôn với Bobby Brown là quyết định sai lầm nhất trong cuộc đời của Whitney bởi chính người chồng tệ nạn đã làm ảnh hưởng xấu tới cô.

Năm 2006, cuộc hôn nhân của Whitney Houston và Bobby Brown đứng trên bờ vực thẳm. Sau đó, chính Whitney là người đệ đơn xin ly dị lên tòa án và đòi quyền nuôi con gái. Sau khi hoàn tất các thủ tục và chính thức trở thành người đàn bà tự do vào ngày 24/4/2007, Whitney được toàn quyền nuôi con gái.

Vụ ly hôn của diva kết thúc không mấy tốt đẹp khi Bobby tỏ rõ sự thù hận với vợ cũ. Anh ta lên báo khẳng định cuộc hôn nhân với Whitney hoàn toàn giả dối và mình có thể tự chăm sóc con. Trên thực tế sau khi ly hôn, Bobby trở thành người vô gia cư và suốt ngày chìm đắm trong men say, ma túy.

Sự nghiệp của Whitney hoàn toàn đi xuống từ album Just Whitney vào năm 2002. Chất gây nghiện, rượu bia và một phần do tuổi tác cũng khiến giọng hát của cô bị ảnh hưởng. Năm 2010 trong tour diễn đánh dấu sự trở lại sau gần 10 năm vắng bóng, Whitney xuất hiện tại các đêm diễn với giọng hát yếu ớt và hình ảnh thiếu sức sống.

Cô liên tục đổ mồ hôi, thậm chí đôi lúc còn quên mất lời bài hát khi đang biểu diễn. Trong nhiều đêm diễn tại châu Âu, hàng loạt khán giả la ó Whitney Houston và bỏ về trong khi buổi diễn còn chưa kết thúc. Đặc biệt ở những đoạn cao trào của ca khúc làm nên tên tuổi mình, “I Will Always Love You”, nữ ca sĩ còn không lên được những nốt cao.

Mặc dù vậy, album cuối cùng trong sự nghiệp của cô là I Look To You phát hành năm 2009 vẫn nhận được sự quan tâm của hàng triệu người hâm mộ trên khắp thế giới. Album này giành được quán quân ở cả Mỹ, Canada, Đức và Australia.

Whitney cũng đã trở lại với điện ảnh sau hơn 15 năm gián đoạn. Bộ phim mới nhất của cô mang tên Sparkle, đóng cùng Jordin Sparks, sẽ công chiếu vào 10/8.

Ý Phương

I Will Always Love You

I Wanna Dance With Somebody

I Have Nothing

Chiến tranh và hòa bình, by jayel aheram (flickr)

Nơi thế giới sinh hoạt bằng hữu niệm và hữu ngã, thì danh từ hòa bình là danh từ sáo rỗng, người đứng ra vận động hòa bình, cũng chính là kẻ đang cổ xúy cho chiến tranh, dưới một hình thức này hay một hình thức khác của hữu niệm và hữu ngã.

Và những người đang sinh hoạt ở trong thế giới hữu niệm và hữu ngã, mà chủ trương sống hòa bình, cũng có nghĩa là họ đang chủ trương sống với chiến tranh, và có khi chính họ là tội phạm của chiến tranh. Vì sao? Vì còn tính ngã và còn những suy nghĩ lệ thuộc tính ngã, là còn chiến tranh. Ấy là chủ trương chiến tranh núp dưới nhãn hiệu chủ trương hòa bình và chủ trương hòa bình núp dưới nhãn hiệu chủ trương chiến tranh đó bạn ạ!

Người ta sống trong thế giới hữu niệm và hữu ngã, chiến tranh là một hình thức khác của hòa bình và những khao khát đối với hòa bình; và sống trong thế giới hòa bình là một hình thức ngầm phát khởi chiến tranh và người ta đang chuẩn bị và khao khát tìm kiếm chiến tranh. Vì sao? Vì tự thân của thế giới hữu niệm và hữu ngã là thế giới của kỳ thị và phân biệt. Hễ nơi nào có kỳ thị và phân biệt là ở nơi đó có phân hai, phân ba, phân bốn và phân ra từng mảnh vụn.

Kỳ thị là kỳ thị đối với những gì mà họ cho không phải là họ và không phải là của họ; phân biệt là phân biệt cái này là mình, cái này thuộc về mình; cái kia không phải là mình và không thuộc về mình. Như vậy, gốc rễ của mọi cuộc chiến tranh, từ chiến tranh cấp quốc gia, đến chiến tranh cấp vùng và chiến tranh toàn thể thế giới có phải sinh khởi từ những ý niệm phân biệt đối xử và kỳ thị của con người ở trong cõi người ta mà ra không bạn nhỉ?

Muốn có hòa bình để sống thì trước hết ta phải buông bỏ hết thảy mọi ý niệm phân chia, để sống ở trong vô niệm. Vô niệm là vô ngã. Vô ngã là hòa bình. Vô ngã, nên toàn thể vũ trụ lúc nào và ở đâu cũng hoạt động trong sự hòa điệu tuyệt đối, toàn thể và đồng thời. Nên, vô ngã là sự hòa điệu tuyệt đối của vũ trụ, vì vậy vũ trụ luôn luôn sống trong hòa bình.

Bạn đừng nghĩ rằng, sống vô niệm và vô ngã thì không có cái gì để làm lợi ích và hiến tặng cho cuộc đời. Nếu bạn nghĩ như vậy, thì chính những ý nghĩ đó đưa bạn đi từ những sai lầm này đến những sai lầm khác.
Ta hãy xem, mặt trời chiếu sáng ban ngày, mặt trăng chiếu sáng ban đêm, nó có suy nghĩ rằng, nó làm lợi ích cho đời gì đâu, mà nó làm lợi ích rất nhiều cho đời, cho mọi sự sống một cách hữu hiệu, thiết thực và bình đẳng. Những bông hoa nở ra, nó có nghĩ rằng, nó nở ra để làm đẹp cho đời đâu, nó nở ra là nở ra từ tự tính vô niệm và vô ngã nơi nó. Nhưng ở nơi thế giới hữu niệm, hữu ngã, có ai bảo rằng hoa không đẹp, không thơm và không có lợi ích đâu? Không những vậy, người ta còn cài hoa trên đầu, đặt hoa vào những chỗ thiêng liêng và trang trọng nhất nữa chứ! Tại sao con người đã dành cho hoa những vị trí xứng đáng và cao cả như vậy? Vì hoa sinh ra từ vô niệm và biểu hiện đời sống bằng bản chất vô ngã nơi nó.

Bát Nhã Tâm Kinh: “Bấy giờ Bồ-tát Quán Tự Tại thực hành Bát nhã sâu xa, soi thấy năm uẩn rỗng không, liền vượt qua mọi khổ ách.”

Bạn khổ đau và khổ đau là thế giới của bạn, cả hai đều xảy ra cho bạn, không phải là ngẫu nhiên hay tình cờ, mà chúng xảy ra đồng thời và chính xác cho bạn. Xảy ra đồng thời cho bạn, vì bạn là thế giới và cả toàn thể thế giới đang có mặt trong bạn. Điều ấy xảy ra chính xác cho bạn, vì nó chính là tư duy và tác ý của bạn, mà không phải là tư duy hay tác ý của người khác.

Bạn không thấy đó sao? Hai người cùng ngủ chung một giường, mà mỗi người có một giấc mơ khác nhau và đều có những cảm nhận khác nhau đối với những giấc mơ ấy. Tại sao có sự khác biệt này? Ấy là do hữu niệm, hữu ngã của bạn đã tạo nên sự khác biệt ấy, chứ có nào ai khác!

Do hữu niệm, bạn cho thân năm uẩn này là tôi và là của tôi, vì vậy mà bạn nhảy mấy cũng không qua khỏi lưới khổ đau. Do hữu niệm, nên mọi người trong mọi gia đình của bạn, ai cũng cho thân năm uẩn này là họ và là của họ, nên mọi người trong gia đình của bạn, cùng nhau nhảy cao mấy, cũng không ra khỏi lưới của khổ đau; và do hữu niệm mà cộng đồng của thế giới con người cho rằng, thế giới này là của họ, thân năm uẩn trong thế giới này là thân thể của họ, nên chiến tranh xảy ra cho họ liên hồi và tranh chấp nhau liên tục, từ hải đảo đến rừng xanh, từ đồng bằng đến phố thị, họ đã từng đánh giết nhau bằng miệng lưỡi, bằng gậy gộc, ngói gạch, giáo mác, cung tên, súng đạn cho đến vũ khí nguyên tử, hạt nhân và họ đang gầm gừ nhau, dọa nhau đối với những loại vũ khí tối tân này, và vì vậy mà thế giới con người, dù văn minh đến mấy, tiện nghi đến mấy, họ vẫn cũng không thể vượt ra khỏi khổ đau và họ cũng không thể nào vượt ra khỏi chiến tranh để sống trong hòa bình.

Khổ đau hay chiến tranh của thế giới con người là do con người có tư duy hữu ngã. Với tư duy hữu ngã thì con người mở mắt ra là chiến tranh và khổ đau, nhắm mắt lại là con người lại rơi vào bẫy sập của tâm thức tính toán, lo lắng, sợ hãi và chuẩn bị cho đời sống của chiến tranh và đối diện với khổ đau.

Hạnh phúc và hòa bình đích thực nơi con người và xã hội chỉ hiện hữu khi nào chúng ta biết tư duy vô ngã và cùng nhau biểu hiện những hành động ấy bất cứ ở đâu, lúc nào và đối với bất cứ ai, trong sự tương tác hòa điệu tuyệt đối và đồng thời.

Bạn đã từng nghe nhạc, và bản nhạc mà bạn cảm nhận là hay, chỉ khi nào bản nhạc ấy được phát ra từ sự hòa điệu tuyệt đối và đồng thời giữa các nhạc công, nhạc sĩ, nhạc khí và nhạc âm,… Chính sự hòa điệu tuyệt đối của âm nhạc mới phát ra cho ta những âm thanh kỳ diệu. Âm thanh kỳ diệu của bản nhạc, chính là âm thanh được biểu hiện từ tự tánh tư duy vô ngã đó bạn ạ!

Tư duy vô ngã là tư duy có khả năng soi thấy sự hòa điệu tuyệt đối và rỗng lặng của năm uẩn hay của thế giới, không có mọi hoạt khởi và vận hành của các tư niệm hữu ngã.

Tư duy vô ngã chính là tư duy vô niệm. Vô niệm là giác tính rỗng lặng và tròn đầy vốn có nơi hết thảy chúng sanh. Nên ta mở mắt trong vô niệm là ta mở mắt trong hạnh phúc và sống trong hòa bình toàn thể. Ta nhắm mắt trong vô niệm là ta ở trong thế giới của an lạc và hòa bình toàn thể ấy.

Vì vậy, chiến tranh của thế giới con người, chỉ có thể chấm dứt, khi nào con người biết buông bỏ những tư duy hữu niệm mà quay về sống với tư duy vô niệm.

Vô niệm là tất cả niệm ở nơi tâm đều ở trong trạng thái thuần tịnh, sáng trong và hoàn toàn rỗng lặng.
Toàn thể vũ trụ lúc nào, ở đâu cũng vận hành trong sự hòa điệu tuyệt đối và đối xử với ai cũng đều ở trong vô niệm, mà con người thì lúc nào, ở đâu cũng phân chia ta và người, và đối xử với ai cũng đều là hữu niệm.

Do đó, thể tính của vũ trụ là hòa bình, mà nghiệp dụng của chúng sanh thì ở trong hòa bình mà hiện khởi chiến tranh; thể tính của vũ trụ thì thanh tịnh, mà nhân hạnh của chúng sanh thì ở trong sự thanh tịnh mà khởi hiện ô nhiễm; thể tính của vũ trụ thì dung thông vô ngại, mà đời sống chúng sanh thì ở trong sự dung thông vô ngại mà khởi lên ý tưởng ngăn cách, chia phân, khiến cho đời sống của họ luôn luôn xảy ra tình trạng “trống đánh xuôi kèn thổi ngược” hay “cha vỗ tay reo mừng chiến tranh, mẹ vỗ tay hoan hô hòa bình”.

Vì vậy, ta đừng làm kẻ “vỗ tay reo mừng chiến tranh” và cũng đừng làm kẻ “vỗ tay hoan hô hòa bình”, mà chỉ làm người thực tập buông bỏ vọng niệm. Buông bỏ đến chỗ không còn có bất cứ cái gì nữa để buông bỏ, ngay cả cái gọi là buông bỏ.

Lúc ấy, thế giới chân thực hiện ra cho ta, ta tha hồ mà vui sống, tự do. Và nhiều người hỏi thế giới như vậy là thế giới gì, ta không biết thế giới ấy tên gì để gọi, liền tạm gọi là thế giới không còn có sự hoan hô chiến tranh và hòa bình.

http://www.thuviencophap.org/2010/12/khong-con-hoan-ho-chien-tranh-va-hoa.html

vnexpress
Tiền nhét miệng lân, khe cửa, vách liếp nhà chùa, tiền treo cành cây, la liệt trên nắp hòm công đức… là cảnh dễ thấy ở nhiều đền, chùa dịp đầu năm. Những “tấm lòng” đặt không đúng chỗ ấy đang làm trần tục hóa không khí linh thiêng, thanh tịnh cửa chùa.

Nhiều người đi chùa với quan niệm “đi nhiều lễ, nhận nhiều lộc”. Thay vì vài đồng lẻ thì họ lại nhét hòm công đức cả đồng polime xanh, đỏ.

Để chứng tỏ lòng thành kính Phật, nhiều du khách không ngại ngần rải tiền ở khắp mọi nơi, kể cả trên nắp hòm công đức đã chật ních như thế này.

Ở chùa Hà (Cầu Giấy), người ta đặt tiền bất cứ đâu: trên cây, hòn non bộ, ném xuống ao… vì thế nhà chùa phải huy động cả những chiếc rổ đặt tại một số điểm ở sân chùa. Ảnh chụp chiều 16 tháng Giêng âm lịch.

Ở Khu Di tích lịch sử văn hóa Đình – Chùa – Bia Bà (Hà Đông, Hà Nội) có đến cả trăm thùng công đức với 3 thùng là két sắt; chưa kể vô số điểm đặt tiền khác. Tại mỗi bàn thờ tự ngoài 2 thùng công đức bằng kính còn có thêm hai hòm công đức bằng tôn phía trên. Nhiều bàn thờ có đến 5 thùng công đức.

Hầu khắp miệng lân ở các điểm đền chùa đều được người đi chùa nhét tiền vào, thi thoảng lại có người ra nhặt cất đi. Đây là chú lân ở chùa Hà, chiều 16 tháng Giêng âm lịch.

Cứ sau 5 phút lại có người ra lấy những đồng tiền trên cây mai ở chùa Hà.

Một cảnh “hối lộ thánh thần” tại Đình – Chùa – Bia Bà (Hà Đông, Hà Nội)

Rất nhiều thùng công đức, hòm sắt đựng chật tiền trong Đình Bà.

Tại Đình Ứng Thiên (Đống Đa, Hà Nội), hai bên cửa đình là hai chậu đựng tiền. Người đi chùa vô tư ném tiền vào chậu.

Ngày 7/2, Bộ trưởng Bộ Văn Hóa Thể thao và Du lịch đã có công điện yêu cầu ban tổ chức các lễ hội tuyên truyền hướng dẫn người dân đặt tiền lễ trong lễ hội và nơi thờ tự đúng nơi, đúng chỗ; bố trí lực lượng thu gom kịp thời các loại hương, tiền công đức và tiền lễ mà người dân đặt không đúng nơi quy định.

Phan Dương

I.1. Văn hóa và ý nghĩa nhân tính

Chúng ta chứng kiến vô số định nghĩa về văn hóa. Mỗi định nghĩa đều tiền kiến một nhận thức nào đó về nhân tính. Phát huy ý nghĩa nhân tính mà chúng ta tiền kiến như là một chân lý hiển nhiên, chúng ta gọi đó là sinh hoạt văn hóa trong nếp sinh hoạt ngày ngày của chúng ta.

Mỗi tác giả, mỗi thế hệ, mỗi truyền thống sinh hoạt văn hóa đông, tây, kim, cổ, cấp vùng, cấp quốc gia hay bộ lạc v.v. đều chiếu theo mẫu mực chân lý về nhân tính, mà người ta tiền kiến đương nhiên phải là như thế, để định chuẩn thế nào là văn hóa và thế nào thế nào là phi văn hóa.

Xuyên qua những hình ảnh rất linh động, cuốn Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân vào cuối thế kỷ16 phác họa những ý nghĩa nhân tính mà, trong mỗi gây phút, bất cứ nơi đâu, mỗi người trong chúng ta có thể tiền kiến và thực hiện ngay trong cuộc sống của mình.  Rồi từ tiền kiến mê lầm đó, mỗi người, mỗi nền văn hóa cứ nhắm mắt đi tới :

-    Chúng ta có một Tề Thiên, con khỉ dựa vào sự hiểu biết để tự định nghĩa mình ngang Chúa Tể Trời Đất, một Ađam và Evà muốn hiểu biết để bằng Thiên Chúa (theo Thánh Kinh Do-thái giáo và Ki-tô giáo), một Prométhée con người làm ra Trời trong Bi kịch Prométhée bị trói của thi hào Eschyle, một Oedipe nắm ánh sáng chân lý trong tay trong Bi kịch Oedipe-Vua của Sophocle, Hy lạp, và đặc biệt hơn cả là con người lý trí (homo sapiens) của nền văn hóa truyền thống tây phương.

-    Một Trư Bát Giới, con lợn chỉ biết ăn ngũ, hình ảnh con người chỉ nhận ra mình nơi sinh lực vũ trụ, con người hưởng thụ và vui chơi, một homo ludens làm chuẩn mực cho nhiều trường phái lãng mạng đông tây; và cũng là hình ảnh của con người của văn minh và văn hóa tiêu thụ thời hậu kỹ nghệ chúng ta đang sống.

-    Một Sa Tăng, con dã tràng cần cù lao tác, tiền kiến ý nghĩa nhân tính nơi khả năng biến thiên nhiên thành thế giới văn minh, thành ‘Nhân Loại’ do bàn tay con người tác tạo, thành nếp văn hóa qua chính lao động của mình. Con người homo faber ấy một thời đã là mẫu mực cho nền văn hóa của thế giới cộng sản.

-    Nhưng chúng ta cũng có một Huyền Trang, con người khiêm tốn khao khát đón nhận một Ánh Sáng từ « bên kia bờ » (Huyền) đến cứu độ để « ngộ » được  nhân tính chân thật, – một Ánh sáng mà Tề Thiên, Trư Bát Giới, Sa Tăng… không hề biết đến-.

Ba hình ảnh Tề Thiên, Trư Bát Giới, Sa Tăng tiêu biểu cho vô số ý nghĩa nhân tính khác nhau mà, vì mang nghiệp[1] sai lầm gắn liền với số phận làm người, mỗi người chúng ta đều có thể « tự làm ra cho mình ». Ba hình ảnh tượng trưng cho vô số những nền văn hóa mà mỗi người, mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi phương (đông cũng như tây), mỗi dân tộc … tự  xác quyết cho rằng truyền thống, nếp sinh hoạt của riêng mình là cho con đường chân lý duy nhất, cao cả và huy hoàng nhất.

Nhưng bên trên vô số[2] những con đường văn hóa do bàn tay con người làm ra xuyên qua lịch sử, còn có những trực giác ngược đời về ý nghĩa nhân tính, những trực giác đến với con người vượt lên trên những tiền kiến đang trói buộc con người và xã hội[3]. Còn có những Huyền Trang, những thánh hiền, những thi hào, những nhà tư tưởng có duyên tiếp nhận cảm hứng từ bên kia bờ ; họ nhắc chúng ta nên khiêm tốn và tỉnh thức nhận ra thân thế kỳ lạ của mình. Chúng ta hẳn là con người ; thế nhưng chúng ta đang nổi trôi giữa vô số những tiền kiến lạc lầm và mâu thuẩn về ý nghĩa nhân tính của chúng ta !

Bên trên những lối mòn văn hóa mà xã hội cho rằng đương nhiên phải là như thế, còn có ánh sáng do Lửa từ Trời, còn có cảm hứng đến từ « bờ bên kia », cảm hứng mà Nguyễn Du gọi là  « giác duyên », hoặc là ơn lộc bất ngờ đến, có thể đưa con người trầm luân thoát ra cõi « bất nhân » và bước vào cửa của nhà nhân tính (Tiền Đường). Khi bước chân được vào Tiền Đường ấy, văn hóa hay tư tưởng sẽ không còn là nhắm mắt đi tới để phát huy một tiền kiến nào đó về ý nghĩa con người, nhưng là trực giác về ý nghĩa nhân tính như một vấn đề và mải mải sẽ như là vấn đề duy nhất.

I.2. Phương pháp tiếp cận bộ môn văn hóa

Nếu văn hóa, tư tưởng, đạo lý… có nội dung thiết yếu là trực giác về vấn đề nhân tính, và thể hiện cuộc sống con người dưới ánh sáng của trực giác ấy, thì việc tiếp cận bộ môn văn hóa lại cần đáp ứng ba điều kiện căn bản nầy :

-          Xác định nội dung văn hóa trong khuôn khổ của vấn đề ý nghĩa nhân tính : Một yếu tố hay sinh hoạt có tính cách văn hóa chỉ khi nó có tương quan trực tiếp đến nội dung thiết yếu nầy. Chẳng hạn khi muốn đề cập huyền thoại của dân tộc Việt Nam trong khuôn khổ văn hóa, thì huyền thoại đó phải được qui chiếu vào vấn đề khai triển ý nghĩa nhân tính; nếu không, thì việc làm nầy chỉ được xem là một đối tượng cho bất cứ một bộ môn nào khác mà thôi.

-          Trực giác về ý nghĩa nhân tính phải được thể hiện qua một công đồng con người trong lịch sử, và phải là cương thường hay còn gọi là Đại Ký Ức làm giềng mối hướng dẫn cuộc sống làm người của cộng đồng liên hệ. Chẳng hạn như huyền thoại dựng nước của cộng đồng người Việt (chuyện Hồng Bàng Thị, chuyện Bánh Dày Bánh Chưng, Chuyện Trầu Cau…ghi lại  trong tác phẩm Lĩnh Nam Chích Quái), chẳng hạn như truyện Kiều của Nguyễn Du…, những nội dung như thế đều được hầu hết người dân xem là những ký ức muôn thủa, những hứng khởi quen thuộc gây cảm hứng cho các tập tục, giao tế, sáng tác nghệ thuật .v.v. Nếu một cổ vật nào đó bất ngờ được đào bới lên, nhưng không một yếu tố nào của nó quen thuộc với tâm tư hay nếp sống người dân, thì đó chỉ là một món đồ cổ để trang trí cho vui, chứ không có chút hồn văn hóa nào.

-          Điều kiện thứ ba, và cũng là điều kiện rất quan trọng giúp chúng ta tránh được những suy đoán chủ quan, những giải thích tùy hứng, thường có tính cách chính trị nhất thời hay nặng về ý hệ hơn là một lối tiếp cận có tính cách văn hóa. Điều kiện đó là chứng cứ hay vết tích cụ thể còn lưu lại và có thể truy cứu được. Những chứng cứ cụ thể chẳng hạn như bản văn Truyện Kiều của Nguyễn Du, tác phẩm Lĩnh Nam Chích Quái do Vũ Quỳnh hiệu chính, các tập tục nghi lễ của người Việt trong năm… Về mặt tiêu cực liên quan đến điều kiện nầy, thế giới không quên được lối làm văn hóa của Đức Quốc Xã trong thế kỷ 20, khi chế độ nầy nêu lên giả thuyết về chủng tộc Nhật-nhĩ-man là chủng tộc tinh tuyền và cao cả của người Đức !

II. Ý nghĩa nhân tính trong văn hóa Cổ Hy lạp

Những nền văn hóa còn tồn tục và chi phối nếp sống thế giới chúng ta hôm nay có nhiều điểm trùng hợp kỳ lạ. Thật thế, những trực giác khai sinh ra chúng đều mang một nội dung duy nhất: vấn đề ý nghĩa nhân tính. Và về thời điểm, các nền văn hóa nầy hầu như cùng xuất hiện vào một thời mà triết gia Karl Jaspers gọi là thời trục (từ khoảng thế kỷ thứ VII trước công nguyên đến thế kỷ thứ V trước công nguyên).

- Văn hóa Hy lạp: Thời Bi Kịch Hy lạp [Eschyle (- 525/-457)- Prométhée bị trói, Sophocle (-496/-406) – Oedipe-Vua; các nhà tư tưởng Héraclite (-544/-480), Parménide (-510/…), Socrate (- 470/-399)…

-     Văn hóa Trung hoa : Lão Tử (khoảng -VI) ; Khổng Tử (-551/-479).

-     Đức Phật (- 563/-483) và truyền thống Phật giáo.

-     Truyền thống Thánh Kinh Do-thái giáo và Ki-tô giáo : Thời các Tiên tri (khoảng thế kỷ –IX đến –V), các Bản Thánh Kinh được ghi chép  (khoảng –VII đến –V).

Để có một ý niệm về nội dung trực giác duy nhất của tư tưởng, của văn hóa theo các vị thánh hiền nầy, chúng ta nêu lên đây một số dấu tích nơi những nền văn hóa còn tồn tục.

II.1. Các nhà tư tưởng Bi kịch Hy lạp

Các nhà tư tưởng Bi kịch Hy lạp, đặc biệt Eschyle và Sophocle trong hai bản kịch Prométhée bị trói và Oedipe-Vua, là những chứng cứ hùng hồn về vấn đề nhân tính như là ưu tư duy nhất của văn hóa. Hai nhà nghiên cứu Jean-Pierre Vernant và Pierre Vidal-Naquet đã đưa ra nhận xét chính xác như sau trong tác phầm  Myhte et tragédie en Grèce ancienne :

« Người ta có thể luận chứng rằng … Bi kịch Hy lạp xuất hiện vào cuối thế kỷ thứ –VI khi lối nói thần thoại không còn tác dụng trên thực tế chính trị của Thành phố nữa…Trong bối cảnh mới của Bi kịch, vai người hùng không còn là một mẫu mực để nêu gương sáng; nhưng nó đã trở thành một vấn đề cho chính mình và cho kẻ khác… ».[4]

« Trong nhãn quan Bi kịch, người và sinh hoạt con người không được trình bày như những thực tại mà ta có thể định nghĩa hay mô tả, nhưng như những vấn nạn. Những nội dung nầy được xem là những ẩn số mà ý nghĩa song mang của chúng không bao giờ có thể thiết định và thấu triệt nổi. »[5]

Qua bản kịch Prométhée bị trói, Eschyle nêu lên cuộc chiến bi thảm làm nên đạo lý con người. Cuộc chiến làm người, cuộc chiến đem lại ý nghĩa cho nhân tính ấy được mô phỏng qua hai khuôn mặt, hai lý lịch mâu thuẩn của Prométhée :

-          Một Prométhée ăn cắp lửa của Trời Cao, đánh tráo nguồn ánh sáng liên quan đến sự hiểu biết về ý nghĩa nhân tính và dẫn đưa con người vào đường lầm lạc. Prométhée nầy chỉ biết nguy cơ ‘trước mắt’ của con người nơi khổ đau thân xác – sinh, lão, bịnh, tử-, và tìm cách cứu con người bằng con đường hiểu biết, bằng khả năng làm nên xã hội văn minh, kỹ thuật, bằng việc tôn vinh thần thánh[6] theo ước muốn và trí tưởng tượng của mình đi kèm với những phù phép, nghi lễ linh tinh …, nhằm tạo ra những hy vọng hão huyền[7]. Con đường nầy gọi là Τέχνη (là Vi trong Đạo Đức Kinh, là Karma trong ngôn ngữ nhà Phật, là Tài theo lối dùng chữ của Nguyễn Du, là Ta tự làm ra Ta). Con đường nầy là con đường mà thiên hạ (Xem chương II Đạo Đức Kinh), tức là chúng ta trong nghiệp chết mất nhân tính hoặc quên lãng lý lịch của mình, đang đi.

-       Nhưng còn có một Prométhée khác, Prométhée con của Thémis (Công Lý), chứ không phải Prométhée ăn cắp lửa vốn là con của Gaia (Thổ địa) tự nhận là Thémis. Prométhée nầy chia sẻ khổ đau cùng nàng trinh nữ Io (hình ảnh của nhân loại nguyên sơ vô tội). Khổ đau nầy liên quan đến Κρόνοζ là Thời riêng của nhân tính. Κρόνοζ là Thời mà con người không nhận ra, vì con người bị nghiệp lầm che mờ đã giản lược vào thời gian vũ trụ, thời gian của « sinh, lão  bệnh, tử ». Khi được cư ngụ nơi Κρόνοζ, Thời của nhân tính, nàng trinh nữ Io và Prométhée sẽ  khổ, vì « từ bên kia bờ » (Eschyle gọi là từ bóng đêm đối chiếu với ngày của lửa ăn cắp) Đấng Siêu Việt luôn cháy lửa yêu thương và muốn đêm ngày sống chung cùng giường với nàng để mối liên kết Trời-Người, là hôn nhân (Гάμος) làm nên sức sống mới của nhân tính[8], được khai sinh. Nàng Io và Prométhée con của Thémis (Công Chính) khổ vì phải chết đi thân phận lầm lạc cũ, thân phận tự mãn, cô đơn không tương giao với Ai Khác.  Họ khổ vì, nơi nhân tính mới được hình thành trong mối tương giao mới, Đấng Siêu Việt đến với con người luôn vượt lên tài sức hiểu biết và đo lường của con người. Và từ Lửa Trời, từ tình yêu siêu việt của Ai Khác bên kia bờ đến với mình, nay con người được nối kết với con người, – Prométhée nối kết với Nàng Io-,  qua mối thông giao Nguồn Khổ là sinh lực mới của nhân tính. Sinh lực mới nầy giúp người con của Thémis hoàn thành nhân tính trong cuộc chiến với Hermès, sứ thần của thế giới ảo tưởng (của lửa ăn cắp), và kiên cường cư ngụ nơi Nguồn Khổ của Κρόνοζ, Thời của nhân tính (Xem phần kết Bi kịch nầy của Eschyle).

Sức sống văn hóa nay là cuộc chiến làm người giữa hai Prométhée, giữa Τέχνη (Tài) và Μοϊρα (Mệnh), hai thân phận mâu thuẩn của nhân tính.

Qua kịch bản Oedipe-Vua, Sophocle lại đưa cuộc chiến làm người nầy đến mức rốt ráo hơn nữa. Ca đoàn trong Bi kịch gọi đây là cuộc chiến kỳ diệu (ἀπόλεμος ὅδε γ´ὁ πόλεμος )[9]. Nó không còn được diễn tả gián tiếp như trong bản kịch của Eschyle, nhưng đây là cuộc vật lộn nêu đích danh hai bộ mặt, hai lý lịch của nhân tính :

-          Một bên là Oedipe, – homo sapiens-,  con đường (Πους = chân) của người hiểu biết (Oĩδα = biết, thấy) có hai mắt mở toang ra nhìn dưới ánh sáng của trí năng, của khả năng đo lường sự vật, chế ngự được thời gian và thân xác. Nhờ khả năng hiểu biết sự vật nầy, con người tạo ra cho mình một thế giới những ý tưởng trừu tượng, phổ quát, không đổi thay, « không chết ». Con người nầy tự định nghĩa nhân tính của mình như kẻ nắm ánh sáng hiểu biết trong tay[10], biến thần thánh, con người, và mọi sự trên trời dưới đất thành những đối vật mà mình là chúa tể có khả năng chế ngự, thành những dụng cụ cho quyền năng thống trị duy nhất của mình. Trong thế giời của con người làm chủ tuyệt đối ấy[11], không có thần, không có người, chỉ có đối vật. Người hiểu biết nầy được mô tả là mất thần, vô thần (Νῦν δ´ ἄθεος μέν εἰμ´)[12], hay sát thần. Thay vì làm Prométhée ăn cắp ánh sáng của Trời, làm người vẽ bày thần tượng theo ý mình rồi cắm đầu chạy theo thần tượng ấy như bi kịch của Eschyle gợi lên, nay người hiểu biết Oedipe trong bi kịch Sophocle lại tự tuyên dương chính mình là ánh sáng (ἐγὼ φανῶ), là cha đẻ ra nhân tính của mình. Trên đường đi tìm Đạo bằng đôi mắt mở toang, chính Oedipe giết Nguồn ẩn kín ban cho mình lý lịch làm người (cha ruột Laios), rồi ngồi vào ghế của Vua Cha, và lấy cả Mẹ ruột Jocaste làm vợ. Mẹ Jocaste, Nguồn tình yêu ấy của Cha mình, là Thời[13] đưa mình vượt lên trên thân phận các sinh vật trong vũ trụ, nay bị người hiểu biết homo sapiens giản lược thành thời gian của thế giới tự nhiên mà mình có thể chế ngự (thành vợ) để sinh ra muôn ngàn ý niệm về người, muôn ngàn định nghĩa nhân tính dị dạng[14], rợp khôn theo ý thích và tưởng tượng của trí khôn.

-          Nhưng gắn liền với một homo sapiens Oedipe mất thần đó (ἄθεος), còn có con người linh-ư-vạn-vật, một Oedipe mang dấu tích KHỔ ở chân do người Cha ẩn kín Laios ghi khắc[15] nhằm giúp con người mang nghiệp lạc lầm nhận ra nhân tính hay lý lịch siêu việt. Thật thế, tên gọi Oedipe có nghĩa là bước chân ‘người tài trí’ homo sapiens (Oĩδα), nhưng đồng thời cũng có nghĩa là ‘người mang thương tích khổ đau ở chân’ (Οἰδί – Οἰδαλέος). Trong thân phận tại thế lạc lầm của Oedipe, Nguồn Khổ là Mẹ Jocaste, hiện thân cho Lửa Trời, cho tình yêu của Cội Nguồn Siêu Việt ẩn kín Laios, cho nỗi Nhớ Laios[16]. Nguồn Khổ Jocaste nầy là Thời mới, là Mẹ tái sinh một nhân tính chân thật được nuôi dưỡng bằng mối tương giao với Cội Nguồn thần thánh. Mối tương giao căn nguyên làm nên nhân tính được Sophocle gọi là hôn nhân (Гάμος) giữa con người và Người Cha ẩn kín. Chính mối tương giao mới nầy (chiều kích Trời, chiều kích thần thánh của con người) sẽ tố giác sai lầm[17] của con người, khi con người dựa trên mối tương giao giữa ‘chồng Oedipe’ và ‘vợ Jocaste’ (giữa con người và thiên nhiên bên ngoài, mối tương giao mà ta thường gọi là lý trí, là thước đo Đất) để định nghĩa nhân tính. Trong mối tương giao mới làm nên nhân tính, Thần và người chung quanh mình luôn là Kẻ Khác và những người khác, theo nghĩa là siêu việt, vượt lên trên mọi hình thức đo lường của tài trí con người. Nhân tính không còn bị tiền kiến là một bản thể bất biến và cô đơn tự mãn, một chủ thể chế ngự những đối vật trong thế giới ý tưởng (ý thức hệ) do mình tạo ra nữa ; nhưng nay là mối tương giao giữa người với Kẻ Khác và với những người khác, mải mải là khác mình nhưng luôn nối kết với mình. Khi đưa tay lấy kim găm trên áo Mẹ Jocaste, là Nguồn Khổ – Nỗi Nhớ Laios-, để đâm vào mắt chính mình hầu tiếp nhận Nỗi Nhớ Nguồn, Oedipe thông dự vào Ánh sáng mà đôi mắt mở toang của trí khôn luôn bất cập, thông dự vào Ánh sáng ‘từ bên kia bờ’ mà  đôi mắt mù của tiên tri Tirésias, kẻ phát ngôn Chân Lý và am tường lý lịch thật cũng như tội ác của Œdipe, là tượng trưng. Và trong Nỗi Nhớ đến từ Nguồn Khổ nơi Mẹ Jocaste, Oedipe không còn nhìn những người dân Thành Thèbes là thần-dân, là đối vật ‘dùng’ cho quyền uy hiểu biết của mình. Nhưng nay họ là những con người, những « người khác » giống mình, cùng mình chia sẽ Nỗi Nhớ Nguồn, và nối kết với mình để cùng nhau hoàn thành nhân tính chung trong Nỗi Nhớ căn nguyên nầy (Xem phần hai của Bi kịch).

II. 2.  Tư tưởng thi ca của Héraclite và Parménide

Nhân tính gắn liền với hai thân phận căn nguyên

-    vừa có thể chết mất vì mê lầm bởi Tài mà mình hiện mang vào thân,

-    lại vừa có thể được Mệnh là Khổ cứu độ để thức tỉnh và tìm lại lý lịch ẩn kín của mình,

nên con đường hoàn thành nhân tính, hoặc còn gọi là Đạo làm người, là một cuộc giao tranh thần thánh, một cuộc giao tranh mà không vị thánh hiền đông tây, cổ kim nào lại không cảm hứng và không xem đó là cốt lõi của văn hóa.

Sophocle ca ngợi cuộc giao tranh thần thánh ấy như sau :

Ca đoàn : «  Đây là cuộc chiến vinh quang đem lại sự sống cho dân nước, xin Trời đừng bao giờ để nó phải ngưng nghỉ.-  Τὸ καλῶς δ´ ἔχον πόλει πάλαισμα μήποτε λῦσαι θεὸν αἰτοῦμαι· »[18].

Thật thế, bên trên lối nhìn của nhà tư tưởng ‘đo đất’ Aristote từng mô tả Héraclite, Parménide, Socrate là những nhà hiểu biết truy tìm bản thể của các sự vật (physiologues), một lối nhìn được truyền thống triết học lặp đi lặp lại, chúng ta có thể gặp được nơi các hiền nhân Hy lạp nầy những cảm hứng thi ca đến từ bên kia bờ mặc khải nội dung duy nhất, đó là vấn đề ý nghĩa nhân tính và đạo lý làm người nơi cuộc chiến vinh quang. Họ không truyền đạt gì khác hơn ngoài những cảm hứng mà các nhà tư tưởng Bi kịch đã gợi lên.

Héraclite đã mở đầu cuốn sách của mình bằng câu : « Λόγος (Lý, Tương giao) người ta/ mải mải/ không thể biết được - (τοῦ δὲ) λόγου τοῦδ᾽ ἐόντος (ἀεὶ) ἀξύνετοι γίγνονται ἄνθρωποι)’».[19]  Đây là câu tóm kết toàn bộ tư tưởng của Héraclite[20], một câu nói mà truyền thống Tây phương xem như viên đá xây dựng nền móng văn hóa và tư tưởng.

Nhưng đây cũng là viên đá làm vấp ngã. Và vấp ngã như thế vốn là nghiệp chướng của bất cứ nền văn hóa nào, vì văn hóa vốn gắn liền với thân phận ‘có thể lầm lạc tự căn’  của con người.

Vào giai đoạn hai của tư tưởng của Platon, còn gọi là thời xây dựng hệ thống triết học, và nhất là trong các tác phẩm của Aristote, Λόγος được hiểu là lý (ratio, la raison), là sợi giây nối kết hay sức sống của vũ trụ và đồng thời cũng là khả năng am tường của con người về lý ấy. Với ý nghĩa nầy của Λόγος (lý), con người nhận ra mình là chủ vũ trụ[21] và định vị lý lịch được xem là cao cả của mình. Con người đo lường được vũ trụ và từ đó cũng đo lường được lý lịch của mình dựa vào cùng một lọai thước đo. Con người như thế thường được gọi là con người có lý trí hoặc con người hiểu biết (homo sapiens). Cũng vì thế Aristote gọi các nhà tư tưởng tiền-Socrate là những nhà vật lý (physiologue, physicien) hoặc là những nhà thâm cứu về nguyên lý của vũ trụ. Và từ đó, với ánh sáng của người hiểu biết chỉ thấy được tương giao con người và vũ trụ – tương giao mà Sophocle gọi là hôn nhân dị dạng (ἄγαμον γάμον) giữa Oedipe và Jocaste -, Λόγος của hiền nhân Héraclite bị giản lược thành lý trí, thành thước đo đất. Héraclite nay trở thành một nhà ‘đo đất’ (géo-mètre) chập chững đi vào khoa học về nguyên lý vũ trụ, như lời đánh giá minh nhiên của Aristote trong quyển đầu của tác phẩm Siêu Hình Học (Métaphysique)[22].

Nhưng bên cạnh một Héraclite bị biến thể thành nhà « đo đất », những tác phẩm đầu của Platon[23] còn cho biết có những nhà tư tưởng thi ca Cổ Hy Lạp, trong đó có Héraclite, chỉ ưu tư về thân phận con người, chứ không màng kiến thức nào khác (rien de trop). Và Λόγος nêu lên ở đầu câu và đầu tập sách của Héraclite là mối tương giao làm nên nhân tính như Eschyle, nhà tư tưởng đương thời với ông, đã gợi lên qua chữ Гάμος (và Sophocle sẽ dùng lại). Λόγος cũng là Гάμος, là tên gọi nhân tính chân thật được kết dệt nơi hôn nhân giữa Đấng Siêu Việt (Zeus trong đêm) và nàng trinh nữ Io. Λόγος, Lý cao cả, Tương giao kỳ bí, không phải là lý (la raison) được hiểu là khả năng hiểu sự vật hoặc là  lửa của Prométhée, tên đánh tráo Lửa từ Trời. Ngược lại, « bên kia bờ » của thước đo đất, của ánh sáng hiểu biết con người và của thời gian vũ trụ đang đổi thay, Λόγος là mối Tương giao của Sấm Sét[24], của Lửa Trời bất ngờ đến với con người. Tương giao mới nầy đốt cháy và tiêu hủy ‘con người được định nghĩa trong khuôn khổ ánh sáng đo đất’ thành tro bụi, và thổi vào con người một thần lực[25] mới, nâng con người siêu vượt lên trên vũ trụ (linh ư vạn vật).

Với trực giác về Λόγος đến từ Trời, con người nhận ra mình mang hai thân phận gắn liền với hai lý lịch, hai ý nghĩa về « lý », hai tương giao mâu thuẩn loại trừ nhau[26]. Nay con người được đưa vào cuộc chiến (Πόλεμος)[27] để hoàn thành nhân tính, một cuộc chiến vượt lên trên tất cả những tương phản trong thiên nhiên và những biện chứng phát xuất từ nhận thức con người. Chính cuộc chiến thần thánh nầy gây cảm hứng cho tư tưởng Bi kịch Hy lạp, và đó cũng là nội dung duy nhất nơi Đạo lý của các thánh hiền cổ kim đông tây.

Song song với Héraclite, thi hào Parménide, một cột trụ khác của văn hóa Cổ Hy lạp cũng không tuyên dương gì hơn ngoài Đạo lý làm người được trực giác như là cuộc chiến giữa hai thân phận mâu thuẩn gắn liền với nhân tính. Và y như trường hợp của tư tưởng Héraclite, Bài Thơ của Parménide, vốn là trực giác con người là ai, vốn là tư tưởng ‘thi ca hướng đến mặc khải về nhân tính’,  thì cũng đã bị lịch sử văn hóa biến thành một bản lược khảo về hữu thể, – một hữu thể được giải thích là bản chất mọi sự vật dưới quyền uy của lý trí hiểu biết, của khả năng đo đất-. Nói cách khác, từ một thánh hiền Parménide trong văn hóa Cổ Hy lạp, nay truyền thống triết học (đặc biệt từ Aristote) đã giáng xuống thành nhà vật lý (physiologue) truy nguyên nền tảng muôn vật trong vũ trụ. Từ cuộc chiến thần thánh làm người giữa hai tương giao mâu thuẩn loại trừ nhau mà các nhà tư tưởng Bi kịch cũng như Héraclite đã trực giác được, nay, với tiền kiến về ý nghĩa nhân tính nằm trong khả năng đo lường sự vật, nó lại bị thái hóa thành cuộc xung đột giữa một bên là bản thể thường hằng (permanent) và khả tri (intelligible) của mọi vật[28], và bên kia là thế giới khả giác (sensible) và đổi thay (changeant) tùy thuộc vào không gian và thời gian.

Bài Thơ của Parménide thật sự bắt đầu bằng những hình ảnh cuộc gặp gỡ giữa các con gái của Mặt Trời (Ἡλιάδες)[29] với con người, để con người gặp (ngộ) được ánh sáng mới (εἰδότα φῶτα) [30] và được đưa qua « bên kia bờ », vượt qua trí năng hiểu biết  (βροτῶν δόξα)[31] sự vật.

Dẫn nhập Bài Thơ của Parménide cũng là một định nghịa về ý nghĩa thi ca trong tư tưởng các thánh hiền xưa. Trong giai đoạn tư tưởng thi ca của Platon, đặc biệt trong Đối thoại Ion, ta đọc lại được nội dung những câu thơ nhập đề của Bài Thơ Parménide qua lối diễn tả hùng hồn của Socrate :

« Không phải do tài năng nào của mình mà các thi sĩ làm thơ, nhưng là do cảm hứng từ một quyền năng của Thần. Vì nếu dựa vào một tài năng trình bày lưu loát như người ta thường làm được trong các bộ môn nào đó, thì phải chăng thi ca cũng chỉ là một bộ môn nào bất kỳ hay sao! Bởi vậy, Thần đã xóa hết tài năng lý trí con người để dùng họ làm thi sĩ, cho họ nhập Thần và trở nên những tiên tri của Trời. Nhờ thế khi nghe lời thơ của các thi sĩ, thì chúng ta hiểu được rằng không phải do chính tài năng họ mà họ có được những giá trị cao cả, bởi lẽ lúc ấy họ đã bị tước hết tài trí của mình rồi; nhưng chính Thần nói, Thần chuyển lời của Thần đến với chúng ta qua trung gian các thi sĩ !… »[32].

Trong Sách Luận Ngữ (XVI, 13), Đức Khổng, người đương thời với các nhà tư tưởng Cổ Hy lạp cũng nói rất cô động thế nầy để dạy con là Bá Ngư : « Bất học Thi, vô dĩ ngôn (Không học Thi, không lấy gì để nói.»

Nhưng Thi ca nói về nội dung nào đây mà con người cần phải được Thần đưa qua « bờ bên kia » mới lên tiếng và nói được ? Không phải con người đã có thể biết được sự vật và gọi tên, phân biệt được vật nầy với vật kia hay sao ?

Kỳ thực, khi nói đến Thi ca, các vị thánh hiền, các Kinh Sách các tôn giáo…, hẳn không phải ghi lại lời ca ví von diễn tả vũ trụ hay một xúc động bất kỳ nào đó của con người. Nhưng Thần Thi chỉ cảm hứng một nội dung duy nhất, đó là ý nghĩa nhân tính. Trong bối cảnh nầy, Bài Thơ của Parménide cũng chỉ ghi lại cảm hứng độc nhất là mặc khải ý nghĩa nhân tính nầy.  Và những từ ngữ chỉ đạo như tư tưởng (νοεῖν), nguyên tính (εἶναι)[33] trong Bài Thơ cũng chỉ trực tiếp nói đến nhân tính mà thôi, chứ không hề mô tả nguyên lý hay bản thể nào của các sự vật. Con người giác ngộ (εἰδότα φῶτα), tư tưởng (νοεῖν), nguyên tính (εἶναι) cũng là nhân tính duy nhất, nhân tính trong mối tương giao với Kẻ Khác, nhân tính được soi sáng bởi Mặt Trời bên kia bờ. Vì thế, những thành ngữ ấy không có nội dung nào khác hơn Λόγος của Héraclite, hay Гάμος của Eschyle và Sophocle.

Nhưng con người cũng là con người đang được soi dọi bởi ánh sáng hiểu biết (δόξα) của bên nầy bờ[34] và đang ở trong ‘Ngày Hôm Nay’ của người mất đi hơi thở Thần thánh[35] như lời thú nhận của Oedipe trong bản Kịch của Sophocle. Dưới ánh sáng nầy, với thước đo của hiểu biết con người để tự định nghĩa nhân tính, mỗi người đã đẻ sinh ra vô số lý lịch[36] sai lạc về mình. Và những con đường phát xuất từ những nhân tính giả tạo nầy là vòng quay của bến mê : « Tất cả = βροτοὶ εἰδότεζ οὐδέν = những con người ở trong cõi chết đó, những con người không ngộ được ánh sáng bờ bên kia) không miễn trừ ai, con đường họ đi là bến mê không lối thoát - πάντων δὲ παλίντροπός ἐστι κέλευθος.»[37].

Kỳ cùng, Văn hóa, Đạo lý hay Tư tưởng cũng chỉ cô động trong một nội dung duy nhất là tham gia cuộc chiến làm người, – cuộc chiến phát xuất từ hai thân phận luôn gắn liền với nhân tính-, cuộc chiến[38] giữa nguyên tính (εἶναι – l’être), một lý lịch người được Thần (Δαίμονος)[39] soi sáng và thổi hơi vào ban sự sống (εἰδότα φῶτα) và một lý lịch người có khả năng làm ra muôn biến thể dị dạng, muôn ảo tưởng (μή έόντα – les non-êtres) về nhân tính theo ý thích và theo khả năng đo lường  sự vật của mình.

II. 3. Tư tưởng Socrate

Cuộc chiến làm người mà các nhà Bi Kịch, các nhà tư tưởng Héraclite, Parménide nêu lên trong các kịch bản, trong thi ca…, thì với Socrate, nó lại được làm chứng, không những qua lời giảng dạy mà vị hiền nhân nầy chia sẻ, nhưng qua chính cuộc sống và cái chết của ông. Socrate là hiện thân của một Prométhée (xem Prométhée bị trói của Eschyle) bị cột buộc vào hai thân thế, vừa là con của Gaia (Đất) tự nhận là Thémis (Công Lý)[40] lại vừa là con của Thémis. Socrate ấy cũng là kẻ tham gia cuộc chiến giữa hai lý lịch Oedipe. Một bên là Oedipe « đo đất », lấy chính Mẹ mình là Jocaste làm vợ và đẻ những ý hệ, những ảo tưởng về nhân tính, những mẫu người dị dạng ; và một bên là Oedipe nhận ra Thời riêng của con người, nối lại với Khổ nơi Mẹ Jocaste là hiện thân Nguồn Nhớ Laios, Cha nguyên thủy dấu mặt nhưng ban cho Oedipe lý lịch căn nguyên.

Cuộc chiến đó, không những là cuộc chiến mà Socrate đã chứng nghiệm nơi bản thân như lời tự thú của ông trong Lời biện hộ[41] trước tòa án Nhã Điển; nhưng hơn thế nữa, nó còn phản ảnh nơi vận mệnh văn hóa nhân loại qua hai lối trình bày lý lịch Socrate mâu thuẩn nhau xuyên qua những tài liệu viết về ông. Hai lý lịch mâu thuẩn đó không phải do những kẻ đối đầu với Socrate xuyên tạc và bày chuyện viết ra, nhưng do chính Platon, người đồ đệ và cũng là chứng nhân trực tiếp và đáng tin cậy nhất của Socrate, ghi lại.

Thật thế, trong các tác phẩm vào giai đoạn đầu của Platon, chúng ta có một thánh hiền Socrate thuộc giòng tư tưởng bi kịch và thi ca, một Socrate đối đầu với những người đương thời tự cho mình tài trí, hiểu biết (sophistes) như Protagoras, Gorgias, Hippias. Nhưng trong các tác phẩm vào giai đoạn hai, chúng ta lại chứng kiến một Socrate đồng mâm, đồng chiếu, đồng thanh với những kẻ đối đầu lên án ông[42], một Socrate truy tìm nguyên lý[43] hiểu biết về sự vật để từ đó định nghĩa lý lịch con người.

Trong cuốn Biện hộ Socrate, một trong những tác phẩm đầu tay của Platon, Socrate định nghĩa hết sức rõ : Đạo lý, khôn ngoan mà ông truyền bá chỉ là « hiểu biết về người - ἄνθρωπον σοφία – sagesse d’homme », và chỉ giới hạn trong nội dung đó. Nói cách khác, đối với văn hóa và tư tưởng, nếu không đặt nhân tính làm nội dung duy nhất, thì theo Socrate chúng ta đang nói về một kiến thức nào đó chứng không nói đến văn hóa :

« Xin quí vị ý thức điều nầy : lời tôi sắp nói đây hoàn toàn là sự thật. Hởi người Nhã điển, người ta đồn tôi là người hiểu biết. Nhưng, thật sự thì biết được điều gì ?  (Tôi xin trả lời) đây là sự khôn ngoan, hiểu biết liên quan đến nhân tính – ἄνθρωπον σοφία»[44].

Như thế, sự kiện ông đối đầu với các kẻ tự nhận là khôn ngoan không hề có nghĩa là ông chủ trương ngu dân, chống lại việc cổ súy các kiến thức về sự vật và các tiến bộ khác của văn minh. Thật thế, qua những trang sách của Platon, ai cũng thấy Socrate là người có nhiều kiến thức, tranh luận sắc bén khi đối diện với các đối thủ của mình. Và Socrate ấy cũng không giả hình khi khen ngợi tài ba của các đối thủ chống lại ông.

Kỳ thực, các kẻ tự nhận là khôn ngoan được nêu lên như là đối thủ không phải vì kiến thức của họ, nhưng vì họ đã lấy nguyên lý và thước tấc đo lường sự vật (le principe d’identité des choses et aussi le principe de la connaissance de ces choses) để định nghĩa lý lịch con người (l’identité de l’homme – ou l’humanité). Câu châm ngôn của Protagoras là một tiểu biểu : « Mỗi người trong chúng ta đều là thước đo mọi vật»[45]. Châm ngôn ấy tiền kiến con người là một bản thể, một vật trong muôn vật của vũ trụ, con người chỉ biết dùng thước đo mọi vật (đo đất) để đo chính nhân tính mình và dưới ánh sáng đo lường đó. Trước tòa án Nhã điển, Socrate nói về sự thái hóa nhân tính do lối đo lường nầy của những kẻ tự nhận là khôn ngoan như sau :

«  Hỡi công dân thành Nhã điển, tôi nghĩ rằng lỗi của những người (tự nhận là) thi sĩ cũng là lỗi của những nhà có đầy kiến thức tài ba chuyên môn (excellents professionnels) ở điểm nầy : họ dựa trên tài ba chuyên môn của họ rồi cho rằng họ có thể có sự khôn ngoan hoàn bị, ngay cả trong những vấn đề quan trọng nhất. Hơn thế nữa, cao vọng ấy lại che lấp không cho họ tiếp cận được khôn ngoan khác. Cũng vì thế, tôi tự xét lại mình dưới ánh sáng của sấm ngôn để quyết trung thành với đường lối mình đang đi, và không chạy theo khôn ngoan của những người mà tôi vừa nhắc đến, và cũng không u mê trong con đường lạc lầm của họ. »[46]

Và để phân biệt đạo lý của nhân tính (ἄνθρωπον σοφί) với sự hiểu biết quá lạm về nhân tính của những kẻ tự nhận là khôn ngoan, Socrate khiêm tốn trình bày như sau :

« Về đạo lý, nếu tôi có đôi chút, và về nét đặc trưng của đạo lý ấy, người chứng cho tôi sẽ là Thần ở đền Delphes »[47].

Trong Đối thoại Le Protagoras, Platon không những lưu lại cho hậu thế một chứng cứ cổ xưa nhất, hùng hồn nhất về văn hóa, tư tưởng Cổ Hy lạp, mà xuyên qua đó Platon còn định vị Socrate  nằm trong truyền thống liên tục của giòng văn hóa nầy. Nền văn hóa nầy có nét đặc trưng là cảm hứng được Λόγος, Lời của « Thần ở đền Delphes », « Lời bên kia bờ » đến và gọi tên con người ở « ngôi thứ hai », – « Nầy người (anh, chị, ông, bà), hãy biết mình ! » và « Đừng quá lạm »- :

 « Trong số những người ấy có Thalès thành Milet, Pittacos thành Mytilène, Bias thành Priène, ngài Solon của chúng ta, Cléobule thành Lindos, Myson thành Khênè, và vị thứ bảy trong họ, như người ta nói, là Chilon thành Lacédémone. Tất cả những vị nầy đều yêu thích văn hóa Lacédémone. Đạo lý của họ giống nhau; người ta biết đến họ qua những câu  ngắn và dễ nhớ mà mỗi vị cảm ứng ra;  đến ngày tụ họp, họ dâng những câu nầy làm của lễ đầu mùa lên Apollon ở đền Delphes, nơi có ghi khắc những lời sấm mà mọi người đều biết: ‘Nầy người (anh, chị, ông, bà), hãy biết mình ! ‘ và  ‘Đừng quá lạm’ »[48].

Nguồn suối chung của văn hóa Cổ Hy lạp, theo chứng cớ của Platon ở đây, hẳn không phải là truy tìm nguyên lý vũ trụ hay diễn tả bản chất quỉ thần, nhưng là lắng nghe Lời từ « bên kia bờ » vọng lại mặc khải nhân tính trong tương giao hàm ngụ trong chữ « σεαυτόν, TOI, YOU, NÀY NGƯƠI ! », ở ngôi thứ hai trong sấm ngôn « γνῶθι σεαυτόν ». Sấm ngôn phát sinh từ ngôi thứ nhất, Ngôi Vị Siêu Việt ẩn kín (mà Socrate thường dùng chữ Δαίμων để gợi ý), Nguồn của Lời nói đến gọi con người, nối kết tương giao với con người và nâng con người lên đồng sàng với mình trong một « hôn nhân mới » (một Гάμος thần thánh như lối nói của của Eschyle và Sophocle).

Vì lý lịch con người là tương giao với Kẻ Khác ẩn kín, nên từ sức sống của tương giao nầy, Socrate phải hoàn thành nhân tính mình bằng mối tương thông với những ai khác ông gặp gỡ. Hai mối tương giao với Thần và với người nầy gắn bó với nhau trong tư tưởng Socrate, và được chứng thực trong cuộc sống hằng ngày của ông. Gặp Kẻ Khác ẩn kín để tiếp nhận thần lực, gặp gỡ những con người với nhau nhau đễ cùng thức tỉnh nhau về lối đi không lối thoát mà con người cùng đang đi, để cùng đối diện với ‘hố thẳm’ phân cách giữa hai thân phận, hai mối tương giao mâu thuẩn  gắn liền với nhân tính:

« Thưa quí Tòa, mỗi lần tôi đặt kẻ khác trước sự thách đố, người tham dự nghĩ là tôi hẳn phải thông thạo về những nội dung tôi thách đố họ; nhưng thật ra Đạo lý nầy là ơn phúc của Thần, là sấm ngôn đến nói cho chúng ta hay rằng sự hiểu biết của con người không mấy giá trị hoặc đúng hơn là không có giá trị gì cả »[49].

Nhưng trong nháy mắt, sấm ngôn : ‘Nầy người (anh, chị, ông, bà), hãy biết mình ! » vốn mặc khải nhân tính trong mối tương giao với Kẻ Khác bất ngờ đến với mình, và với những kẻ khác mà mình gặp gỡ, thì nay sấm ngôn ấy bị trượt ngả để được hiểu là châm ngôn triết học «mình tự biết mình, do chính mình – se connaitre soi-même ». Trong tiền kiến của châm ngôn « mình tự biết mình » nầy, nhân tính nay lại được xây dựng trên chân lý có tên là nguyên lý đồng nhất (principe d’identité) còn gọi là tự thân (le Soi), nguyên lý được Platon dần hồi khai thác và hệ thống hóa vào giai đoạn hai của các tác phẩm ông viết, đặc biệt trong các đối thoại Le Parménide, Le Sophiste.

Trực giác về sự sống của nhân tính nơi tương giao thần thánh với Kẻ Khác và đến từ Kẻ Khác, tương giao được cảm nhận từ âm vang nơi tên gọi « Nầy người (anh, chị, ông, bà) » ở ngôi thứ hai, – tương giao mà Héraclite gọi là Λόγος, các nhà Bi kịch Hy lạp gọi là Гάμος- , nay bị giản lược thành một lối hiểu biết ‘tự thân’ dựa trên nguyên tắc đồng nhất, vốn là nguyên tắc của hiểu biết giúp con người làm chủ sự vật. Bước trật chân ấy thực ra Socrate đã cảnh giác mạnh mẽ như sau trong Đối thoại Le Charmide của Platon[50] :

«Trong trường hợp nầy[51], người có sự khôn ngoan lại là người một mình tự mình biết mình; một mình mình xét định được cái gì mình biết và cái gì mình không biết; chỉ do tự mình mình, mình biết kẻ khác để xét xem kẻ khác biết gì, nghĩ gì, và đồng thời biết kẻ khác cũng có khả năng như mình. Không ai ngoài mình có khả năng nầy ngoài nỗ lực của chỉ chính mình! Đó chính là điều gọi là có được sự khôn ngoan, là hiểu biết chân thật. Và như thế, ‘tự mình biết mình’ là do mình, mình biết điều mình biết và điều mình không biết »[52].

Nay con người hiểu biết là vị vua một cõi (xem Oedipe, vua một cõi ở thành Thèbes trong Oedipe-Vua của Sophocle). Ai Khác (Thần) và mọi người khác đều bị (giết) biến thể thành những ý niệm, những đối tương dưới quyền năng hiểu biết mà mình là chủ thể.

Dưới ánh sáng « đến từ bờ bên kia »,  – ánh sáng đến từ mối tương giao nâng con người lên ngôi thứ hai,  kẻ được Thần gọi là anh chị, ông bà…  để đồng sàng -, người khiêm tốn Socrate đã giúp « người tự nhận là khôn ngoan » Critias đối diện với bế tắc của con đường « tự mình biết mình », con đường tiền kiến « tự thân (le Soi) là chân lý ». Nhưng những lời cảnh giác trong Đối thoại Le Charmide đã bị ánh sáng của một  homo sapiens Oedipe, mẫu mực của truyền thống tư tưởng triết học, che mờ.

Thật thế, không phải câu nói của Hegel: « ý thức tự thân là quê hương của chân lý »[53] vốn là mẫu mực cho tư tưởng truyền thống triết học hay sao?

Nhân danh Socrate là thầy, truyền thống văn hóa homo sapiens đã lên án Socrate chết thêm một lần nữa.

Socrate chứng nhân cho cuộc chiến thần thánh giữa một bên nhân tính chân thật nơi tương giao với Kẻ Khác và những người khác, và bên kia là nhân tính lầm lạc nơi ‘tự thân’ (le Soi), nay trở thành thầy Socrate chỉ dạy con đường văn hóa xuyên qua cuộc vật lộn với vũ trụ và thời gian tự nhiên nhằm chế ngự thế giới khả giác và hữu hình ấy, để « siêu thoát ! » trở thành một bản tính cô đơn, tự do, tự tại, nơi thế giới thường hằng và khả tri.

Thực ra, vào thời Bi kịch Hy lạp, đặc biệt vào thế kỷ thứ V trước công nguyên, còn gọi là thế kỷ của Péricles, Nhã điển đã là một thành phố văn minh cao độ, so với các cộng đồng con người trên thế giới. Trong cuốn Biện hộ Socrate, Platon đã cho chúng ta thấy rõ sự kiện lịch sử đó[54]. Nhưng các nhà tư tưởng Bi kịch, cũng như các nhà tư tưởng Héraclite, Parménide, Socrate… không hề cho chúng ta thấy họ đã từng có sáng kiến kỹ thuật, phát minh nghệ thuật nào để tô bồi cho sinh hoạt xã hội văn minh nầy. Và họ cũng không hề làm chứng nhân để phát ngôn cho nền dân chủ Thành Nhã-điển, hoặc ca tụng hay lên án một hình thức tổ chức xã hội nào liên quan. Không phải họ không lưu ý đến thế thái nhân tình, không phải họ trốn tránh nghĩa vụ trau dồi kiến thức, làm cha gia đình, làm người công dân…,  ngược lại là khác. Nhưng sứ mạng văn hóa mà họ cảm thấy có bổn phận thực thi, và nội dung duy nhất của văn hóa mà họ cảm hứng được, đã buộc họ cảnh giác nguy cơ nghiêm trọng hơn cả : đó là cái chết của nhân tính[55], và nêu lên điều đáng phải làm trước tiên : đó là ý thức nhân tính và hoàn thành nhân tính của mình.

Và sứ mạng đó, nội dung đó đối với họ được gọi là Tư tưởng, Đạo lý hay Văn hóa.

Socrate đã sống và chết cho sứ mạng nầy.

Đồng thanh với các nhà tư tưởng Cổ Hy lạp khác, Sophocle lại nhắc nhở nguy cơ gắn liền với thân phận con người bất cứ ở đâu và vào thời nào, đó là nhân tính bị hiểu lầm tự thân (le Soi).  Nhân tính chết vì chìm đắm trong ‘tự thân’ chứ không phải bị tiêu vong vì « sinh lão bịnh tử »  hoặc bất cứ hiện tượng nào trước mắt. Con nhân-sư  (Sphinx) được truyền thống triết học xem là tượng trưng cho tiếng ca khải hoàn vào buổi khai sinh văn hóa[56], kỳ thực đối với các vị thánh hiền, đó chính là nguy cơ tối hậu che khuất dấu tích tìm về nhân tính linh ư vạn vật của con người :

Créon : «  Con nhân-sư ấy với tiếng tru tréo phỉnh phờ đã luôn buộc chúng tôi quên mất những gì ẩn kín siêu việt, vượt lên trí năng, để chỉ nhìn nguy cơ đằng trước (nhìn với mắt người trần)- Ἡ ποικιλῳδὸς Σφὶγξ τὸ πρὸς ποσὶ σκοπεῖν μεθέντας ἡμᾶς τἀφανῆ προσήγετο. Ἡ ποικιλῳδὸς Σφὶγξ τὸ πρὸς ποσὶ σκοπεῖν μεθέντας ἡμᾶς τἀφανῆ προσήγετο. »[57]

vnexpress
Xe ngựa vùng Bảy Núi do người Khmer chế ra rất đơn giản, mui trần, bánh cây, không tay vịn, người ngồi không quen cứ lắc qua lắc lại cơ hồ như muốn ngã. Mãi đến sau năm 1954 bánh xe bơm hơi nên chạy nhanh và êm hơn.

Chở hàng bằng xe ngựa lộc cộc trên đường. Ảnh: Thiên Lộc

Từ xa xưa, đa số bà con vùng Bảy Núi, An Giang, sống bằng nghề nông – lâm kết hợp và thường xuyên chở nông sản thực phẩm, gia súc, cây củi ra chợ mua bán, trao đổi. Phương tiện phổ biến nhất là xe bò và xe ngựa. Gần một thế kỷ trôi qua, bà con ở hai huyện miền núi Tịnh Biên và Tri Tôn vẫn gắn bó thân thiết với con bò và con ngựa, cũng giống như người đồng bằng sông nước gắn liền với con trâu và chiếc xuồng.

Vào những ngày lễ Tết và hội hè, nhất là lễ hội vía Bà tháng tư, du khách đổ về Bảy Núi sẽ không khỏi ngạc nhiên khi nhìn thấy những chiếc xe ngựa chất lỉnh kỉnh nào trái cây, rau củ, gia súc và các sản vật núi rừng, chạy lộc cộc trên những con đường tráng nhựa.

Có lẽ ở đồng bằng sông Cửu Long hiện nay chỉ ở vùng Bảy Núi và một số ít nơi còn sót lại những chiếc xe ngựa kiểu dáng thô sơ này. Khác với xe ngựa Đà Lạt và Bình Dương – một loại xe có thùng cây, mui và chỗ dựa chắc chắn, xe ngựa vùng Bảy Núi do người Khơme chế ra rất đơn giản, mui trần, bánh cây, không tay vịn, người ngồi không quen cứ lắc qua lắc lại cơ hồ như muốn ngã. Mãi đến sau năm 1954 bánh xe bằng cây mới được thay thế bánh bơm nên chạy nhanh và êm hơn. Khi xe chạy, người cầm cương (xà ích) thường bóp còi bí bo lại còn gắn thêm chuông hoặc lục lạc lên cổ ngựa để phát ra tiếng leng keng thật lạ và êm tai.

Trước đây, tại các tỉnh miền Tây có loại xe ngựa kiểu dáng Pháp, chuyên dùng chở khách và hàng hóa, nhưng loại xe này đã vắng bóng từ sau năm 1967. Theo một số nguồn tư liệu thì xe ngựa đã xuất hiện ở Sài Gòn vào năm 1920, cho đến năm 1930 mới xuất hiện ở Nam kỳ lục tỉnh. Đó là loại xe kiểu Pháp, có mui, còn loại xe ngựa dáng thô sơ ở vùng Bảy Núi chưa ai biết đích xác ra đời vào năm nào, nhưng thịnh hành nhất là trước năm 1970 ( khoảng 100 chiếc) nay chỉ còn khoảng 40 chiếc, phần lớn do người dân tộc Khmer điều khiển.

Những chú ngựa được tháo cương để ăn cỏ ven đường. Ảnh: Thiên Lộc

Khi những chiếc xe máy ồ ạt xuất hiện ở Việt Nam, nhiều người đã cải tiến xe lôi đạp thành xe lôi máy. Trẻ con ngày xưa thường chạy theo những chiếc xe ngựa trang trí lộng lẫy nào pa nô, áp phích để xin tờ quảng cáo về truyện phim hoặc tuồng cải lương sắp trình chiếu. Nay những hình bóng ấy đã đi vào quá khứ, nhưng mỗi lần về Tri Tôn nghe tiếng nhạc ngựa nhiều người lại cảm thấy nao nao như được sống lại một thời tuổi thơ êm ả.

Tại Tri Tôn và Tịnh Biên, loại hình xe ngựa vẫn tồn tại cho đến hôm nay do tính đặc trưng của một vùng rừng núi và nhu cầu sử dụng của người địa phương. Xe ngựa Bảy Núi chủ yếu để chở người và hàng hóa từ các phum sóc xuống phố huyện và chở hàng công nghệ phẩm từ thị trấn ngược lên miền núi. Vì phải lên xuống dốc, đôi khi còn phải băng qua những đoạn đường đất đá chông chênh nên kiểu dáng xe ngựa nơi đây rất thấp, nhỏ, gọn để tiện dụng bất cứ nơi nào. Mỗi chiếc xe ngựa có thể chở từ 300 đến 500 kg hàng hóa, đặc biệt là lúa gạo và trái cây, kèm thêm vài ba người.

Diễu hành xe ngựa – nét văn hóa xưa vẫn còn tồn tại ở vùng Bảy Núi, An Giang. Ảnh: Thiên Lộc

Các lão làng ở xã Văn Giáo (Tịnh Biên) và xã Lương Phi (Tri Tôn) kể rằng trước đây phương tiện vận chuyển phổ biến ở vùng Bảy Núi chỉ có xe ngựa và xe bò, nhưng xe bò dùng chở các vật liệu nặng hơn như lúa, rơm, cây củi. Dọc theo những con đường dưới chân núi Dài, núi Cô Tô và núi Cấm ngày nay lúc nào cũng có những chiếc xe ngựa và xe bò chở đầy hàng hóa ì ạch bên cạnh những chiếc xe hơi đời mới bóng lộn.

Người đánh xe ngựa và xe bò bao giờ cũng chậm rãi, thong dong và nhàn hạ, không vội vàng, khẩn trương như các loại xe cơ động. Những người khách ngồi trên xe cũng không có gì hối hả, họ cứ râm ran hết chuyện này đến chuyện nọ.

Thiên Lộc

Sống, vui chơi, và làm việc trong cuộc đời này với tâm không vướng mắc. Đó là Thiền. Như bài học của Bố Đại Hòa Thượng trong truyện Ông Tàu vui tính, slideshow số 12 mà mình vừa hoàn tất, trong chuỗi bài 101 Truyện Thiền Bình Giải.

Anh Hoành dịch truyện sang tiếng Việt, và bình (tiếng Việt lẫn tiếng Anh).

Xin các bạn click vào ảnh dưới đây để xem slideshow và download.

Chúc các bạn thân tâm an lạc.

Túy Phượng

Link đến series 101 Truyện Thiền Bình Giải

Links đến các slideshows trước:

1. Tách trà

2. Nhặt được kim cương giữa lối bùn

3. Vậy À

4. Vâng lời

5. Nếu yêu hãy yêu công khai

6. Không có từ tâm

7. Thông báo

8. Sóng lớn

9. Không trộm được mặt trăng

10. Bài thơ của Hoshin

11. Chuyện đời Shunkai

Tượng Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ trong đền thờ mới ở Lệ Chi Viên

Lần đầu tiên tôi đến đây là đi theo đoàn của ông Hoàng Đạo Chúc- Hội chủ Hội yêu kính Nguyễn Trãi & Nguyễn Thị Lộ, về thắp hương cho hai cụ tại Đền thờ mới xây trong ngày khánh thành vào đầu năm Canh Dần 2010.

Lần thứ hai, sau vài tháng, cũng đi theo đoàn của ông Hoàng Đạo Chúc- đoàn về để bàn bạc việc xây cổng Đền thờ và vị trí cần thay đổi của Đài Giọt lệ…

Và lần này, tôi đến một mình, và một mình lang thang trên đất Lệ Chi Viên, như một nhu cầu nội tâm không gì cưỡng nổi…

Sau khi rời đô về Thăng Long, vua Lý Công Uẩn đã chọn Đại Lai thuộc huyện Gia Định, lộ Kinh Bắc (nay thuộc huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh) để xây dựng Hành cung trên con đường chiến lược nối kinh thành Thăng Long với khu Đông Bắc của nước Đại Việt. Đến Triều Trần, con đường chiến lược này được tiếp tục phát triển để chống quân Nguyên Mông. Sau, trong tôn thất nhà Trần có người phạm lỗi, vua Trần đã cho sửa lại Hành cung và cho người đó ra giữ cung, khi có lệnh mới được hồi triều, nên gọi là Ly cung; đến đời nhà Lê lại đổi tên là cung Yên Hà. Khi vua Lê Thái Tông đã trọng dụng đại thần Nguyễn Trãi, giao cho cụ chức cai quản vùng Đông Bắc và cai quản cung Yên Hà, cụ đã trồng rất nhiều vải ở cung này. Năm 1442, mượn cái chết của vua Thái Tông, triều đình nhà Lê đã vu cho Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ tội giết vua và vu cho đại thần Nguyễn Trãi là chủ mưu, để giết Nguyễn Trãi & Nguyễn Thị Lộ và ba họ Nguyễn Nhị Khê, gây ra vụ án oan kinh động nước Đại Việt! Người đời sau không muốn nhắc đến cung Yên Hà mà chỉ gọi là Lệ Chi Viên (Vườn Vải); và lịch sử gọi vụ án oan này là vụ án Lệ Chi Viên. Do nội chiến Lê – Mạc, Trịnh – Nguyễn và nhiều cuộc kháng chiến kéo dài sau đó, Lệ Chi Viên không được tu bổ, các công trình bị xuống cấp, cùng với sự tàn phá của thiên nhiên, di tích hầu như đã không còn gì nữa; đến năm 2008 chỉ còn lại một miếu thờ nhỏ đổ nát và mấy cây cổ thụ quanh miếu… Tiến sĩ khoa học Nguyễn Trung Quế, người con của quê hương Đại Lai từng ngậm ngùi tâm sự với tôi: “Buồn quá em ạ! Nhiều người dân Đại Lai, nhất là thế hệ trẻ không biết quê mình có Lệ Chi Viên! Con đường đến Lệ Chi Viên- kể từ tượng đài Lý Thái Tổ – Hà Nội về tới đầu làng chỉ chưa đầy 50 cây số, mà mấy trăm năm qua vắng bóng ngựa xe vì di tích đã thành phế tích…”

Nhưng giờ đây, cảnh tượng đó đã dần lui vào quá khứ!

Lúc chiều tà, tôi lên bờ đê ngắm nhìn cảnh vật và tranh thủ ghi một số hình ảnh làng quê cho bộ phim tài liệu đang thực hiện: “Đường đến Lệ Chi Viên” (thuộc Hãng phim Sao Khuê – Hội Điện ảnh Hà Nội)… Dòng sông Đuống lúc này phủ sương mù mịt, ẩn hiện đôi chiếc thuyền câu… Núi Thiên Thai mờ ảo như còn ấp ủ nỗi niềm riêng của thái sư Lê Văn Thịnh… Phía trong đê, Lệ Chi Viên nằm gọn giữa xóm làng bình dị, như tự ngàn xưa vẫn xanh ngắt ruộng lúa, vườn khoai, bãi dâu; vẫn còn đó những đền chùa miếu mạo cổ rêu phong, và giờ đã xuất hiện thêm Khu tưởng niệm Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ (gồm đền thờ, các bức tượng hai cụ Trãi & Lộ, đài Giọt Lệ và các công trình phụ trợ đang được gấp rút hoàn thiện).

Giống một sự sắp đặt của tạo hóa, Lệ Chi Viên nằm gần như ở trung tâm một vùng đất dày đặc trầm tích văn hóa & lịch sử lâu đời vào bậc nhất của nước ta – vùng đất dọc đôi bờ sông Đuống từng góp phần quan trọng tạo thành nền văn hiến Kinh Bắc rạng rỡ: đó là vùng Dâu- nơi có chùa Bút Tháp, chùa Dâu, thành Luy Lâu, nơi từng là trung tâm chính trị – kinh tế – văn hóa của nhiều thế kỷ đầu Công nguyên; đó là xứ sở của quần thể chùa Tứ Pháp đặc sắc mà trong đó chùa Dâu từng là trung tâm Phật giáo lớn nhất nước ta- nơi khởi nguồn của Phật Bà Man Nương thuần Việt; đó là những di tích thờ Thánh Tam Giang đã âm phù giúp Lý Thường Kiệt đánh thắng quân xâm lược Tống trên chiến tuyến Như Nguyệt; đó là lăng mộ thờ Kinh Dương vương- thủy tổ của người Việt; đó là chùa Đại Bi gắn với đệ tam tổ thiền phái Trúc Lâm Lý Đạo Tái; đó là bến Bình Than- nơi diễn ra hội nghị quân sự nổi tiếng chống quân Nguyên Mông lần thứ hai do vua Trần Nhân Tông chủ trì; đó là quê hương của dòng tranh dân gian Đông Hồ độc đáo… Và, có một điều thật lạ lùng: dọc đê sông Đuống – một con sông chỉ là chi lưu phụ của sông Cái (sông Hồng), trên một đoạn chưa đầy ba chục cây số mà có tới ít nhất 3 địa danh liên quan đến 3 vụ án oan động trời, đến nỗi nó được mệnh danh là “Con đường oan khuất”! Cách thị trấn huyện Gia Bình không xa là thôn Bảo Tháp xã Đông Cứu- nơi chôn nhau của Tiến sĩ khai khoa Lê Văn Thịnh, một công thần đời Lý bị vu là hóa hổ cướp ngôi vua, phải đày đi Thao Giang, nay có đền thờ ở sườn núi Thiên Thai! Qua chân núi Thiên Thai vài cây số là tới Lệ Chi Viên (xã Đại Lai, Gia Bình). Đi ngược lên một đoạn nữa, là tới lăng mộ và đền thờ Cao Lỗ vương- một trung thần vì khuyên can vua những điều thuộc lẽ phải để giữ nước mà bị An Dương Vương phế bỏ, rồi sau đó bị thiệt mạng oan uổng!

Đêm xuống, tôi đi miên man qua những địa danh cổ như còn mang hơi thở của Ly Cung – Trại Vải xưa: Sông Lai, Bến Cả, Vườn Quan, Vườn Rậm, khu Ba Tòa, Màn Đông, Màn Tiên, Lửa Đền, Cầu Táo, Bến Cống,… và tưởng còn nghe văng vẳng bên tai lời của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng nói về nỗi oan khốc do âm mưu thâm độc và tội ác ghê tởm gây ra mang tên Lệ Chi Viên: “Tội ác này lá rừng Việt không đủ để ghi . Vết nhơ đó nước biển Đông không đủ để rửa”… Ba chữ “Lệ Chi Viên” từ ngót sáu trăm năm qua cho đến tận giờ, và chắc chắn trong cả rất nhiều thế kỷ về sau nữa vẫn sẽ còn tiếp tục lay động tận đáy tâm can và làm rỏ máu trái tim người lương thiện… Tự lúc nào, những gì liên quan đến Nguyễn Trãi, Nguyễn Thị Lộ, Lệ Chi Viên đã đi vào tiềm thức thẳm sâu và trở thành nỗi ám ảnh khôn nguôi về Lương tri, về Nhân nghĩa, về Lẽ phải ở trong tôi? Tôi chỉ biết rõ một điều: trong cuộc đời này, những tên người và địa danh thiêng liêng như thế từ lâu nay đã giống một thứ thuốc thử hiệu nghiệm cho lòng Trung thực, như một sức mạnh phản xạ tức thì đối với những gì là Đểu giả và Bất công!

Lần thứ hai tôi đến Lệ Chi Viên, có một sự kiện đáng ghi nhớ… Trong đoàn có thượng tướng Phan Trung Kiên, vốn là người yêu say đắm lịch sử – văn hóa dân tộc. Trước bàn thờ hai cụ, trong hương khói, tôi thoáng thấy cặp lệ rưng rưng của vị tướng dạn dày trận mạc, và tôi bỗng hiểu vì sao vị tướng này đã cho treo một bức trướng lớn giữa nhà in Di bút của cố Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh: “Đất nước Việt Nam ta từ nhiều thế kỷ trước đến nay, đã có không biết bao nhiêu anh hùng cứu nước và xây dựng đất nước. Nguyễn Trãi là một trong những bậc anh hùng đó. Tiếc thay một vị anh hùng đáng tôn kính đó lại bị kết liễu cuộc đời một cách rất thương tâm. Bài học của Nguyễn Trãi mong rằng các thế hệ ngày nay và mãi mãi sẽ là tấm gương sáng soi chung: mọi người phải noi gương oanh liệt của Nguyễn Trãi và những người có chức có quyền không được đối xử với biết bao người có công với đất nước như những bọn tham quan ô lại trước kia đã đối xử với Nguyễn Trãi một cách bất công”. Di bút trên đã được tướng Kiên cho in ra nhiều bản, tặng rất nhiều cán bộ các cấp- như một lời nhắc nhở về đạo ứng xử đối với trung thần nghĩa sĩ của Đất Nước. Tướng Kiên cũng đã tặng ngôi đền mới ở Lệ Chi Viên bức trướng in Di bút đáng quý này.

Trong những câu thơ cổ mà tôi yêu thích và thuộc nằm lòng có câu của cụ Ức Trai: “Họa phúc hữu môi phi nhất nhật/ Anh hùng di hận kỷ thiên niên”. Phải chăng xưa nay, thời nào cũng thế, họa phúc nuôi mầm không chỉ một buổi mà anh hùng để hận tới mấy ngàn năm! Thật xót xa! Hy vọng rằng sẽ tới cái thời những chuyện đau lòng như vậy chỉ còn là giấc mộng Nam Kha…!

Và đêm Lệ Chi Viên, nhiều vần thơ khác mang tâm sự của cụ Trãi mà tôi từng được nghiền ngẫm từ thời sinh viên cứ ào ạt trở về giữa không gian tựa “Đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông”… Có một bài hát phổ lời bài thơ Quốc âm “Tùng” do thầy giáo cũ của tôi ở ĐH Sư Phạm Hà Nội sáng tác, tôi những tưởng đã chìm khuất trong bao tầng dĩ vãng, đêm nay chợt hiện về cái giai điệu trầm buồn và xoáy lòng do chính lời thơ đem lại, sống động mồn một dáng vẻ cứng cỏi song cô độc của nhà thi hào – anh hùng dân tộc: “Thu đến cây nao chẳng lạ lùng/ Một mình lạt thở ba đông…” Nỗi đau đời, sự trăn trở, tấm lòng ưu ái mênh mông của cụ Trãi đối với số phận dân lành, đối với vận Nước đã âm thầm lặng lẽ – bằng chính cuộc đời sang sảng “tiếng gươm khua” và “tiếng thơ kêu xé lòng”(1) thấm sâu vào tâm hồn nhiều thế hệ – trong đó có thế hệ của tôi, và đã tự bao giờ mặc nhiên biến thành một thứ tài sản tinh thần mà nếu thiếu chúng, ý nghĩa cuộc sống sẽ bị khuyết đi một mảng quan trọng không gì thay thế nổi!… Chẳng hiểu sao, khi viết cho đứa con gái nhỏ 6 tuổi tôi cũng vận Lệ Chi Viên vào những nỗi buồn u uất khó lý giải của mình: “Dũng cảm lên con, để mai sau nếu có khóc bên thảm án Lệ Chi Viên, con còn có nụ cười sáng lệ trước ngọn đèn xanh hoà mưa đêm(2)…Con sẽ cần tới lòng dũng cảm không chỉ để cõng nổi chiếc cặp sách quá tải trên lưng hay chịu đựng được ánh mắt của cô giáo khi chẳng chịu học thêm, mà còn để có sức dùng được ngọn trúc của Ức Trai dò lòng suối tìm đến cánh rừng Mai nguyên thuỷ của Tình người…”

Giá trị nhân văn to lớn của di sản tinh thần do Nguyễn Trãi để lại- bao hàm cả tấn bi kịch đau đớn của đời cụ, chỉ có thể được tích hợp hiệu quả và lan tỏa sâu rộng vào đời sống nhiều thế hệ thông qua sự kiên trì và lao tâm khổ tứ của của những người lãnh đạo chính trị, văn hóa, của những nhà khoa học, những nhà giáo, những người yêu lịch sử, v.v. – như qua việc giảng dạy & học tập có chất lượng, qua những công trình nghiên cứu & hội thảo khoa học có ý nghĩa thực chất về cuộc đời và sự nghiệp văn chương của cụ, qua những Di tích lịch sử trang nghiêm và ấm cúng mà trong khói hương hòa quyện sự suy tưởng, cả nỗi buồn đau xé lòng cũng có tác dụng thanh lọc và nâng cao tâm hồn… Công việc thầm lặng và đôi khi cũng rất chơi vơi của những người thuộc Hội yêu kính Nguyễn Trãi & Nguyễn Thị Lộ ở nhiều địa phương trong vài năm qua thực ra cũng đã góp phần không nhỏ trong việc đưa vẻ đẹp cùng sức mạnh tâm hồn – tư tưởng của hai cụ dần trở thành một nhu cầu cấp bách trong đời sống tinh thần cộng đồng; đặc biệt là, giữa cái thời buổi chủ nghĩa thực dụng làm trơ lỳ cảm xúc về cái Đẹp và sự Cao thượng thì điều đó càng thật đáng trân trọng!… Nhưng cái công việc mang tầm vóc của một sự nghiệp lâu dài và gian khổ đó gặp phải không ít trở ngại- bởi sự thiếu hiểu biết, thiếu tầm nhìn, thiếu tinh thần trọng thị, thiếu sự động não…, thậm chí bởi ý đồ đề cao cá nhân! Có đôi ba nhà văn cỡ tầm tầm, cũng chịu khó tìm tòi nghiên cứu sử liệu nhưng đã viết ra những dòng báo những trang văn báng bổ nhân cách bà Nguyễn Thị Lộ một cách đáng xấu hổ- qua đó vô tình hạ thấp Nguyễn Trãi, khiến công luận phẫn nộ!… Nhà giáo Hoàng Đạo Chúc có kể lại: khi ông đề xuất ý định tổ chức Hội thảo để minh oan cho Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ với một quan chức ở Bộ văn hóa – Thông tin (cũng là một nghệ sĩ có tên tuổi) để mong tìm được sự động viên ủng hộ từ phía Chính quyền và ngành dọc, thì ông được trả lời một cách thẳng thừng và cũng “thâm thúy” như sau: Bà Lộ đâu phải là vợ chính thất của Nguyễn Trãi mà đáng làm Hội thảo!

Nhưng cuộc đời vẫn cứ vận hành và sắp xếp các giá trị theo một quy luật công bằng trong tận đáy bản chất nghiệt ngã của nó – bất chấp mọi mưu mô gian ngoan quỷ quyệt của bè lũ tìm cách tiêu diệt Nguyễn Trãi & Nguyễn Thị Lộ xưa kia lẫn sự thờ ơ ích kỷ và nông cạn của con người hiện tại… Cũng như ở vụ án hồ Dâm Đàm (Hồ Tây), trong khi triều đình phong kiến đương thời và giới sử gia mũ cao áo dài nhất loạt áp đặt cho Thái sư Lê Văn Thịnh tội hóa hổ để hòng cướp ngôi vua, thì người dân thường ngay từ đầu đã hết lòng bênh vực sự trong sạch của ông, và tôn ông làm Phúc thần thành hoàng làng trong nhiều làng xã dọc hai bờ sông Đuống… Không cần đợi đến Hội thảo minh oan và tôn vinh cho mình, bà Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ hàng trăm năm qua vẫn đã sống trong trong lòng người dân Tân Lễ – Thái Bình và người dân vùng Khuyến Lương – Hà Nội như một biểu tượng của vẻ đẹp phụ nữ có nhân cách cao quý và học thức sáng láng…Theo tìm hiểu của nhà văn Hoàng Quốc Hải, học giả Lê Thước đã tới Lệ Chi Viên cả tháng ròng (khoảng những năm 1958-1959) và đã viết một tập bản thảo có tên “Về quê Đại”. Không ai nhớ rõ bản thảo đó đã viết những gì, bởi người được cụ Lê Thước trao giữ hộ đã đốt đi vì sợ “họa văn tự” 3. Song tôi đoan chắc rằng: cụ Lê Thước đã tới Lệ Chi Viên để tìm thêm chứng cớ nhằm vạch rõ thực chất vụ thảm án, vì năm 1956, chính cụ là một trong những nhà nghiên cứu đầu tiên đã “Thử xét lại cái án Nguyễn Trãi” trên tinh thần khoa học hiện đại 4… Và một hội thảo khoa học quy mô lần đầu tiên về Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ đã được tổ chức giữa Thủ đô Hà Nội vào cuối năm 2003 với sự tham gia của đông đảo các nhà khoa học, nhà văn, nghệ sĩ…( Tập kỷ yếu Hội thảo in ngay sau đó: “Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ với thảm án Lệ Chi Viên”, 528 trang- Nxb Văn hóa Thông tin, 2004). Những năm gần đây, với sự quan tâm của Chính quyền, nhân dân địa phương, các nhà khoa học, các nhà hảo tâm công đức, đặc biệt là với những nỗ lực không mệt mỏi của nhà giáo Hoàng Đạo Chúc cùng các Hội viên Hội những người yêu kính Nguyễn Trãi & Nguyễn Thị Lộ, đến năm 2009, Đền thờ – công trình chính của toàn thể Khu lưu niệm ở Lệ Chi Viên đã được dựng lên. Sau đó ông Chúc cùng các thành viên của Hội đã tiếp tục vận động các nhà tài trợ và rất nhiều người tâm huyết đồng lòng góp công, góp của để có một Lệ Chi Viên không chỉ hồi sinh mà còn hiện diện xứng với tầm của nó. Trong đà vận động đó, tới ngày 12 tháng 8 năm 2010, Lệ Chi Viên đã được UBND tỉnh Bắc Ninh cấp bằng di tích lịch sử, đánh một mốc son cho những giai đoạn sắp tới của Lệ Chi Viên.

Giữa lúc Khu Tưởng niệm đang được hình thành tại Lệ Chi Viên, hàng ngày, từ nhiều vùng quê Kinh Bắc và khắp nơi trên cả nước, nhiều cá nhân và đoàn hành hương đã tìm đến Lệ Chi Viên để thắp hương tưởng nhớ hai cụ, xin được đóng góp công của cho Di tích; nhiều tổ chức, cá nhân ở Tân Lễ – Thái Bình (quê bà Lộ) và ở Thường Tín – Hà Nội (quê Nguyễn Trãi) đã đề nghị được cung tiến hàng nghìn cây vải về Lệ Chi Viên để mong khôi phục Vườn Vải… Tôi được nghe cán bộ xã kể lại: có người đã nhiều lần về Lệ Chi Viên để cất công tìm hiểu về hệ thống di tích cũ, về huyền sử lưu truyền trong dân gian, vẽ ra cả bản đồ di tích nữa, để mong góp phần giúp người thời nay hiểu rõ thêm về thực chất vụ thảm án; và theo tôi, còn hơn thế, để có thêm cơ hội được đắm chìm vào cội nguồn tinh thần của Danh nhân… Trên thực tế, Lệ Chi Viên đã và đang còn là một hiện trường của một vụ án lớn giúp cho các nhà khoa học tiếp tục tìm tòi khai thác những chứng cứ đáng tin cậy để khẳng định ngày càng thuyết phục hơn: cái chết thảm khốc của Nguyễn Trãi & Nguyễn Thị Lộ cùng hơn ba trăm người là âm mưu của một thế lực đen tối trong triều đình nhà Lê muốn trừ khử một tài năng quá lỗi lạc, một nhân cách quá cao thượng – để từ đó không chỉ minh oan, mà còn để đánh giá, tôn vinh một cách tương xứng công đức lớn lao của hai cụ Trãi & Lộ cùng sức tỏa rạng sâu rộng của công đức ấy đối với lịch sử và đối với cuộc sống hiện tại!

Trong tương lai gần, với tiềm năng văn hóa – lịch sử sâu dày và bi tráng sẵn có của mình, với sự quan tâm đầu tư thích đáng hơn nữa, Lệ Chi Viên mặc nhiên sẽ phải trở thành một địa điểm du lịch văn hóa – sinh thái quan trọng trong hệ thống quần thể du lịch văn hóa dọc vùng sông Đuống nói riêng và cả vùng Kinh Bắc nói chung! Một vị lãnh đạo tỉnh Bắc Ninh nói với chúng tôi: Tỉnh đang có ý định xây dựng một tour du lịch đặc biệt mang tên: “Du lịch oan khuất” trên vài chục cây số dọc sông Đuống…

Đêm Lệ Chi Viên buốt lạnh. Đâu đây như vẫn còn phảng phất vẻ hoang dã liêu trai đậm màu sắc phương Đông cổ xưa của cái thời lưu truyền những huyền thoại độc địa đến kinh hoàng về Rắn báo oán, và Vườn Vải xưa dường còn chưa thôi nhòa lệ máu trong lòng người…

Nhưng bên cạnh nỗi cảm hoài xót xa chưa thể vợi bớt mỗi khi nghĩ về vụ thảm án, bên cạnh cái khát khao được hình dung một cách cụ thể những khung cảnh đã diễn ra cái sự kiện đau đớn ngót sáu trăm năm trước, giờ đây lòng tôi chợt dấy lên một niềm rạo rực khôn tả: Lệ Chi Viên đang bắt đầu một cuộc sống mới mẻ mà ở đó, những giá trị tinh thần bất tử được tỏa ra từ tâm hồn – sự nghiệp của hai cụ Nguyễn Trãi & Nguyễn Thị Lộ sẽ có thêm dịp được thẩm thấu vào cuộc đời, để hòa vào nguồn suối vô tận của lòng Nhân cùng những Phẩm giá làm Người đích thực…

Chú thích:

1. Thơ Tố Hữu

2. “Ngọn đèn xanh hòa mưa đêm”: Ý thơ Nguyễn Trãi

3. Theo Hoàng Quốc Hải: “Lệ Chi Viên! Lệ Chi Viên!” ( Những dấu chân, những nẻo đường- Nxb Phụ nữ, HN, 2005)

4. Bài viết của Lê Thước – Trương Chính (in trong Tập san Văn Sử Địa số 24, tháng 1/1957)

Đầu năm Nhâm Thìn 2012
Đạo diễn Nguyễn Anh Tuấn

vnexpress
Hàng trăm trai làng khỏe mạnh không ngại vấy bùn để tham gia vào các màn tranh cướp phết quyết liệt tại lễ hội Phết Hiền Quan (Phú Thọ) chiều 4/2.
> Thanh niên xoay trần vật cầu trong giá rét

v

Chiều 13 tháng Giêng, dân làng Hiền Quan (Tam Nông, Phú Thọ) tổ chức lễ hội cướp phết đầu xuân. Các quả phết được rước ra đình làng để làm lễ.

Ba quả phết và ba quả chúi được ngự trên ban thờ. Phết làm từ gốc tre, sơn son đỏ tượng trưng cho mặt trời.

Lễ hội thu hút hàng nghìn người đứng từ trên đê quan sát.

Những người tham gia chính chủ yếu là thanh niên trẻ khỏe. Do mực nước sông lên cao nên hội cướp phết năm nay được tổ chức tại cánh đồng làng.

Sau khi lần lượt từng quả phết và chúi được mang ra chôn xuống điểm đã định, các thanh niên trong làng tham gia liền xông vào đào bới và tranh cướp bất chấp bùn lầy đến gần đầu gối.

Với quan niệm, người nào cướp được phết mang về nhà cả năm sẽ gặp nhiều may mắn nên các trai làng rất quyết tâm “chiến đấu”.

Cướp phết trên đất khô đã chật vật, trên địa hình đầy bùn lầy còn gian khổ hơn.

Không ít người đã ngã do trơn trượt.

Những khán giả đứng gần để xem rất dễ bị đám đông cướp phết xô đẩy.

Một nhóm đang giấu quả phết bị đối phương đuổi theo giằng co.

Một thanh niên đã cướp được cầm phết trên tay và được đồng đội đi cùng che chắn, bảo vệ.

Sau trận tranh cướp, người chơi thua trận lấm lem bùn đất ngồi thở hổn hển.

Hoàng Hà

Đến dự khai hội Yên Tử có Phó Chủ Tịch Nước Nguyễn Thị Doan, các lãnh đạo ban ngành Trung Ương và địa phương.

Lễ hội Yên Tử hiện là một trong những lễ hội hành hương mùa xuân lớn nhất Việt Nam, cả về quy mô và thời gian trẩy hội – kéo dài đến hết tháng 3 âm lịch. Ban tổ chức dự kiến, Lễ hội năm nay dự tính đón khoảng 3 triệu lượt khách đến tham quan, hành hương.

Dọc đường vào danh thắng Yên Tử, các điểm vi phạm hành lang an toàn giao thông đã được giải tỏa, bổ sung thay mới hệ thống biển báo hiệu chỉ dẫn. Các bãi đỗ xe được thành phố Uông Bí cùng Công ty Tùng Lâm san gạt, mở rộng, tại bãi xe bố trí nhân viên hướng dẫn sắp xếp đảm bảo đáp ứng được nhu cầu đỗ xe của du khách khi về với đất Phật.

Đại diện Công ty Tùng Lâm, cho biết, hệ thống cáp treo đã được duy tu, bảo dưỡng đảm bảo hoạt động tốt, hệ thống rào chắn, biển báo nguy hiểm được bổ sung ở một số địa điểm tạo sự an toàn cho du khách hành hương chiêm bái chùa Đồng. Hệ thống sơ cấp cứu người bị nạn, công tác phòng cháy chữa cháy, địa điểm vệ sinh công cộng cũng được quan tâm tăng cường. Với trên 300 thùng rác được bố trí dọc đường hành hương, cùng hàng trăm người dân địa phương tham gia nhặt rác và xử lý rác ngay trong ngày sẽ góp phần đáng kể đảm bảo vệ sinh môi trường tại Lễ hội Yên Tử 2012.

Thời điểm này, có nhiều đoàn khách thập phương đến với Yên Tử cho thấy sức hút của đất phật, cùng với đó là việc đầu tư bảo vệ “thương hiệu” lễ hội xuân Yên Tử được tỉnh Quảng Ninh và TP Uông Bí đặc biệt quan tâm sẽ là tiền đề làm nên một lễ hội thành công, để lại ấn tượng tốt đẹp trong lòng mỗi du khách khi về với chốn non thiêng nơi khởi phát dòng thiền phái trúc lâm của Việt Nam.

Công tác tổ chức Hội xuân được triển khai với tinh thần tiết kiệm, trang trọng, vui tươi lành mạnh và an toàn. Một số công trình đang gấp rút hoàn thiện như cổng Tam Quan, đường vào Yên Tử… Công tác xã hội hóa lễ hội cũng đã được phát huy với sự ủng hộ của Nhà chùa và CTCP phát triển Tùng Lâm. Trong chương trình lễ hội còn tổ chức nhiều trò chơi dân gian như đánh đu, kéo co, ném còn…

Dưới đây là một số hình ảnh về lễ hội:

Phó Chủ Tịch Nước Nguyễn Thị Doan cùng lãnh đạo các ban ngành Trung Ương và địa phương tham dự lễ khai mạc lễ hội Yên Tử.

Người dân mọi lứa tuổi náo nức tham gia.

Những cụ bà nhiều tuổi cũng không quản đường xá xa, núi đồi hiểm trở leo lên ngọn núi Yên Tử.

Hệ thống cáp treo đã được tu bổ thuận tiện cho du khách.

Yên Tử đã sẵn sàng cho một mùa lễ hội.

Phó Chủ Tịch Nước Nguyễn Thị Doan đóng dấu thiêng Yên Tử.

Thỉnh chuông báo hiệu giờ phút khai mạc.

Tiết mục nghệ thuật “Hào khí non thiêng” tại buổi khai mạc.

Dòng người nô nức đổ về dãy núi Yên Tử.

Trên đỉnh núi, sương vẫn con giăng mắc.

Chùa Đồng trên núi Yên Tử ngập tràn ánh sáng.

Trong đời sống này, chúng ta ứng xử với nhau với nhiều ganh tị, ghen tương, và nông nối. Đó là nguồn gốc của khổ đau. Và chúng ta thường thương người chết mà không thương người sống. Đó là bài học trong Chuyện đời Shunkai của slideshow số 11, series 101 Truyện Thiền Bình Giải.

Anh Hoành dịch truyện sang tiếng Việt, và bình (tiếng Việt lẫn tiếng Anh).

Xin các bạn click vào ảnh dưới đây để xem slideshow và download.

Chúc các bạn thân tâm an lạc.

Túy Phượng

Link đến series 101 Truyện Thiền Bình Giải

Links đến các slideshows trước:

1. Tách trà

2. Nhặt được kim cương giữa lối bùn

3. Vậy À

4. Vâng lời

5. Nếu yêu hãy yêu công khai

6. Không có từ tâm

7. Thông báo

8. Sóng lớn

9. Không trộm được mặt trăng

10. Bài thơ của Hoshin

Tượng Thái Sư Lê Văn Thịnh, trong đền thờ ông ở thôn Bảo Tháp, xã Đông Cứu, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

Cũng chính trên mặt nước mù sương khiến cho hồ mang tên Dâm Đàm từ xa xưa này, hơn chín thế kỷ trước đã xảy ra một câu chuyện thực bi thảm…

Đó là vào năm 1096, vị thái sư đương triều Lê Văn Thịnh mà công lao phụ quốc đang lớn tựa núi thái sơn bỗng dưng bị mắc tội tày đình, cái tội đáng phải giết cả ba họ! Chuyện xảy ra chớp nhoáng trên mặt nước phía Tây kinh thành Thăng Long này, trong buổi chiều ấy đã thiêu hủy toàn bộ công lao và thanh danh của một vị đệ nhất công thần thời Lý! Tất cả sử sách chính thống trong nhiều thế kỷ và các lời truyền miệng – dù chi tiết có khác nhau, có nhiều dị bản, và tuy có nghi vấn, nhưng tựu chung lại đều kể về chuyện Lê Văn Thịnh hóa hổ trên hồ Dâm Đàm để dọa vua Lý Nhân Tông, nhằm đoạt ngôi báu… Có một điều trùng hợp khá lạ lùng là: Thái sư Lê Văn Thịnh sinh vào năm Canh Dần (1050), tới năm nay là đúng 16 Hoa Giáp! Sinh thời, ông có dáng người đi và ngồi tựa hổ, và định mệnh quái ác lại khoác cho ông cái án hóa hổ dọa vua!

Cũng trên sóng nước màu huyền thoại của chiều đông tàn, tôi chợt nhớ lại hình ảnh một con thủy quái bằng đá kỳ lạ mà người đời vẫn quen gọi là rồng từng gặp trên núi Thiên Thai vùng Kinh Bắc xưa…

Con vật này được tìm thấy dưới chân đền thờ thái sư Lê Văn Thịnh, sau nhiều thế kỷ bị chôn vùi trong lòng đất và sự quên lãng…Từ lúc được phát hiện cho tới nay, chưa đầy hai chục năm, nó đã gây nên một nỗi sững sờ, kinh ngạc, và xúc động tận đáy lòng nhiều tầng lớp người khi tận mắt nhìn thấy nó, hay chỉ được ngắm nó qua ảnh chụp…

Vậy con rồng đá dưới chân núi Thiên Thai đó biểu tượng cho ai, nó muốn diễn tả nỗi niềm gì của ngươì nghệ nhân dân gian? Nó có liên quan gì đến vụ án hồ Dâm Đàm? Đâu là sự thật đằng sau sương mù hồ Tây và sương mù của lịch sử?

Tôi đã tìm đến Văn Miếu tỉnh Bắc Ninh. Nơi đây có bảng vàng bia đá lưu danh thơm của nhiều vị khoa bảng đất Kinh Bắc xưa. Và ở một trong những tấm bia Kim bảng lưu phương, dưới ánh nến của học trò trường Cao đẳng Sư phạm Bắc Ninh, tôi nhanh chóng tìm thấy tên tuổi vị tiến sĩ đứng đầu bảng 10 người, ở khoa thi nho học tam trường đầu tiên ở nước ta để chọn người tài làm quan: khoa thi Minh kinh bác sĩ lần đầu được mở ra tại Quốc tử giám – Thăng Long năm Ất Mão (1075)- vị tiến sĩ khai khoa đó chính là Lê Văn Thịnh, mở đầu cho truyền thống khoa bảng rạng rỡ của cả vùng Kinh Bắc với 599 vị tiến sĩ nho học! Sử sách cũ chép lại, ngay sau khi đậu thủ khoa, Lê Văn Thịnh được vào hầu vua học (thực chất là dạy vua). Lúc này vua Lý Nhân Tông mới khoảng 10 tuổi. Lý Nhân Tông là con Thái hậu Ỷ Lan, lên ngôi vua năm 1072 lúc 7 tuổi, có quan Thái sư Lý Đạo Thành làm Phụ chính.

Năm Giáp Tý (1084), Lê Văn Thịnh là Thị lang Bộ binh được vua giao đến trại Vĩnh Bình để cùng với người Tống bàn việc cương giới. Việc hoạch định biên giới này, có công lao rất lớn của Lê Văn Thịnh- một nhà ngoại giao có tài qua những lần hội đàm với nhà Tống. Đại diện cho Đại Việt, Lê Văn Thịnh đã trả lời một cách cứng cỏi, đầy đủ lập luận: Đất thì có chủ, các viên quan giữ đất ấy đem nộp cho người khác và trốn đi thì đất ấy thành vật ăn trộm của chủ. Sự chủ giao cho mà lấy trộm đã không tha thứ được, mà trộm của hay “tàng trữ” thì luật pháp cũng không cho phép, huống chi nay lại mang đất lấy trộm dâng để làm dơ bẩn sổ sách nhà vua. Nhà Tống đã buộc phải trả cho nhà Lý 6 huyện và 3 động mà hai bên không mất một mũi tên, một giọt máu!

Năm Ất Sửu (1085), Lê Văn Thịnh được phong chức Thái sư – chức quan đại thần to nhất trong triều. Đất nước lúc này đang trong thời kỳ thái bình, dân an, nước mạnh. Nhiều chùa tháp được xây dựng trong thời gian đó. Lê Văn Thịnh còn có nhiều đóng góp trong việc xây dựng luật pháp thời Lý, và ông đang tiến hành những dự án cải cách quan trọng cho quốc gia.

Nhưng lịch sử thật trớ trêu, ai có thể ngờ rằng, vị Tiến sĩ – Thái sư đó đang phát huy tài năng chấn hưng Đất Nước thì tai họa đã giáng xuống nhấn chìm ông trong sóng nước hồ Tây! Tai họa ấy đã được kể lại một cách mơ hồ, đầy tính hoang đường như sau trong hai cuốn sách “Việt điện u linh” và “Lĩnh Nam chích quái” thời Trần: Quan Thái sư Lê Văn Thịnh nuôi được một tên gia nô người Đại Lý (Vân Nam) có phép thuật kỳ lạ: đọc thần chú xong biến hình thành hổ báo, Văn Thịnh cố dỗ để dạy mình thuật ấy, học được thuật rồi liền lập mưu giết tên gia nô và định dùng thuật hại vua để cướp ngôi. Tháng 3 năm Bính Tý 1096, vua Trần Nhân Tông cùng thái sư đi thuyền chơi hồ, xem đánh cá. Bỗng nhiên sương mù nổi lên dày đặc, rồi có tiếng chèo rào rào của một chiếc thuyền xáp đến. Vua cầm giáo phóng, thì sương tan, trên chiếc thuyền xáp đến nọ thấy một con hổ chực vồ vua. Người chài lưới là Mục Thận quăng lưới chụp lấy, thì trong lưới lại chính là…Lê Văn Thịnh! Ông bị bắt ngay, lẽ ra phải tội tru di, nhưng vua xét người có công, “thương tình” cho đi đày biệt xứ miền Thao giang, đến tận ngày qua đời…Vua khen Mục Thận đã có công cứu vua, cất làm Đô uý và sau thăng tới Phụ quốc tướng quân. Khi mất, tặng chức Thái uý. Vua sai dựng đền tạc tượng thờ. (Đền thờ Mục Thận chính là đình làng Võng Thị, quận Tây Hồ ngày nay).

Điều đáng nói là, từ câu chuyện đầy hoang đường đó đã hình thành một nghi án mà trong suốt mấy trăm năm sau đó, sách sử phong kiến đã không một lần tìm cách lý giải tới cội nguồn sự thật. Trước sau trong sử không hề ghi ông có hiềm khích, thù oán, xung khắc gì với triều đình, với vua và Hoàng Thái hậu; sử sách cũng không hề ghi ông có phe nhóm, bè đảng và âm mưu gì. Hơn 900 năm trôi qua, sự việc ở hồ Dâm Đàm vẫn treo trên đầu các thời đại một câu hỏi lớn.

Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Bính Tý, [1096] Mùa Xuân, tháng 3, Lê Văn Thịnh mưu làm phản, tha tội chết, an trí ở Thao Giang. Bấy giờ vua ra hồ Dâm Đàm, ngự trên thuyền nhỏ xem đánh cá. Chợt có mây mù nổi lên, trong đám mù nghe có tiếng thuyền bơi đến, tiếng mái chèo rào rào, vua lấy giáo ném. Chốc lát mây mù tan, thấy trong thuyền có con hổ, mọi người sợ tái mặt, nói: “Việc nguy rồi!”. Người đánh cá là Mục Thận quăng lưới trùm lên con hổ, thì ra là Thái sư Lê Văn Thịnh. Vua nghĩ Thịnh là đại thần có công giúp đỡ, không nỡ giết, đày lên trại đầu Thao Giang. Thưởng cho Mục Thận quan chức và tiền của, lại cho đất ở Tây Hồ làm thực ấp. Trước đấy Văn Thịnh có gia nô người nước Đại Lý có phép thuật kỳ lạ, cho nên mượn thuật ấy toan làm chuyện thí nghịch ”

Các bộ chính sử khác ở nhiều triều đại đều chép lại gần như nguyên xi Việt điện u linh và cho rằng Lê Văn Thịnh mắc tội phản nghịch là có thực, lẽ ra phải khép vào tội chết. Có thể nói đây là một bản án có phần kỳ lạ, bởi mưu phản là một trọng tội. Vào năm 1071, nhà Lý đã có đạo luật định rõ khung hình phạt dành cho các tội Thập ác, trong đó có tội mưu phản; như vậy hình phạt đã áp dụng rất không bình thường khi Lê Văn Thịnh được tha tội chết, chỉ bị “đày” mà thôi. Ngay cả Ngô Sĩ Liên khi soạn Đại Việt sử ký toàn thư đã “bàn” về nghi án này như sau: “Kẻ làm tôi, phạm tội giết vua cướp ngôi mà được miễn tội chết, thế là sai trong việc hình, lỗi ở vua tin sùng đạo Phật”. Có người còn xếp ông vào vai những nhân vật phản diện trong lịch sử. Có trọng “tội” mà không bị giết nhưng vẫn là một nhân vật mưu phản trong suy nghĩ của nhiều người. Đây là một kiểu tội không thành tội… Lý Tế Xuyên, tác giả “Việt điện u linh” cũng than thở: “Lê Văn Thịnh tội nên xử trảm vua lại tha mà chỉ phạt lưu, chính hình như thế thật là lầm lỗi”…

Các sách khác như Việt sử lược, Lịch triều hiến chương loại chí, v.v cũng không thoát khỏi sự nhìn nhận khắt khe đối với cái gọi là tội lỗi của LVT! Tác giả Khâm định Việt sử thông giám không hề ngần ngại giải thích vụ án hồ Dâm Đàm: “Văn Thịnh có tên gia nô người nước Đại Lý (một địa phương đâu đó ở bên Tàu). Tên này có pháp thuật lạ, nhân đó Văn Thịnh manh tâm mưu sự khác…” Vua Tự Đức là người nổi tiếng về văn chương khi ra Thăng Long, đi trên hồ Tây đã làm thơ về LVT như sau:

Văn học toàn dùng để tiến thân/Học thâm tôi tớ thuật kỳ gian/Giáo thần ném tới tà ma hết/Hổ quỷ nguyên hình chính đại thần ( Dịch từ chữ Hán)

Sương mù hồ Tây dường như muốn nhấn chìm mọi trang sử sách trong ẩn số, hay muốn thử thách lòng trung thực và sự dũng cảm của con người trước công lý?

Cho đến già nửa sau thế kỷ 20- dựa trên những sử liệu và dư luận sẵn có, một tác giả viết kịch hát có uy tín đã dựng lên một nhân vật gian thần ác độc, nhiều mưu mô thâm hiểm và nhiều tội lỗi khủng khiếp, nhân vật đó mang tên: Thái sư Lê Văn Thịnh! Vở chèo này đã được trình diễn ở nhiều nhà hát, nhiều chiếu chèo trên toàn quốc, được khán giả say mê hoan nghênh rầm rộ, và được giải thưởng hội diễn không ít lần! Một số cuốn sách thời nay viết về đền miếu, thành hoàng làng cũng cố tình “lờ” đi tên tuổi Lê Văn Thịnh- dù ông được thờ làm phúc thần ở không ít nơi!

Nỗi hàm oan gần 900 năm của Thái sư Lê Văn Thịnh vào những năm cuối thế kỷ XX đã được giới sử học nhìn nhận lại, và có cả một hội thảo khoa học khá quy mô. Các nhà nghiên cứu hiện đại đã bằng nhiều góc độ phân tích thực chất vụ án oan này, trả lại sự công bằng cho Lê văn Thịnh, và rút ra những bài học lịch sử cần thiết. Người đầu tiên bào chữa cho LVT, đánh giá công lao tài năng lừng lẫy của ông là giáo sư Hoàng Xuân Hãn. Nhà khoa học cho vụ án Lê Văn Thịnh chỉ là một sự hiểu lầm đáng tiếc và giải thích như sau: “Chuyện trên đây tiêu biểu cho sự mê tín có ảnh hưởng lớn đến chính trị ở triều Lý. Sử còn cho biết nhiều chuyện nói rằng vua Nhân Tông, cũng như các vua đời Lý sau, rất tin ảo thuật và dễ cảm xúc. Cho nên, chỉ vì một việc xảy ra thất thường, mà Văn Thịnh suýt bị chết. Về thời tiết lúc đó, một trận mù thình lình tới bên hồ là một sự thường gặp. Nhưng với tâm thần hay bị xúc cảm của vua Lý khi thấy trời tối mà mình còn ở trên mặt nước, thì vua đâm ra hoảng hốt. Có lẽ Lê Văn Thịnh cũng vì thấy trời tối mà vội vã sai chèo thuyền gấp tới để hộ vua về. Ngồi trên thuyền bị tròng trành không vững, Văn Thịnh phải ngồi khom mình, tay chống vào thuyền cho vững. Hình dáng trông như con hổ. Một mặt khác, có lẽ Văn Thịnh cũng tin vào các thuật và có tiếng sẵn là đã học được phép hoá hổ (từ một đạo sĩ người Đại Lý). Cho nên, kẻ trông thấy con hổ trong thuyền lại càng nghi cho ý muốn hại vua”.

Đạo diễn Nguyễn Anh Tuấn và nhà bảo tàng học Phạm Đức Huân trong đền thờ Lê Văn Thịnh

Sau những thành công lớn lao của Lê Văn Thịnh cùng với tiếng tăm lẫy lừng mà ông đạt được, hẳn Lê Văn Thịnh đã trở thành một mối lo âu đối với triều đình bấy giờ. Vua thì sợ Lê Văn Thịnh ngày kia có thể làm nguy hại ngôi báu của mình; quan thì sợ Lê Văn Thịnh có biệt tài, có quyền uy to lớn có thể làm phương hại đến địa vị mà họ đang hưởng. Phải chăng, vì thế họ đã dựng nên “sự kiện hồ Dâm Đàm” để loại trừ một đối thủ đáng ngại, và họ đã dựa vào sự mê tín trong dân chúng, tạo nên câu chuyện phản nghịch để có cơ hội nhổ một cái gai nguy hiểm trước mắt?

Qua nhiều tranh luận, các nhà nghiên cứu đã đưa ra những lý lẽ có sức thuyết phục vạch trần sự xảo trá của vụ án hồ Dâm Đàm, và dần đi tới sự thống nhất về thực chất lịch sử: vụ án lê Văn Thịnh phản ánh cuộc đấu tranh ý thức hệ Nho- Phật- Đạo giáo thời Lý, khi mà Phật giáo đang đạt tới mức cực thịnh ở nước ta. Lê văn Thịnh không phải chỉ có kẻ thù là giặc bên ngoài, bên trong, ông còn có cả kẻ thù tư tưởng. Vụ án hoá hổ chỉ là một màn kịch phản ánh cuộc xung đột giữa hai hệ tư tưởng một bên là Nho giáo mà L.V.Thịnh là người đại diện, và một bên khác do những người sùng Phật giáo ủng hộ- trong đó có cả thái hậu Ỷ Lan và vua Lý Nhân Tông. Đó cũng là tấn bi kịch của một bên là vị thái sư hết lòng cống hiến tài năng nhiệt huyết cho sự nghiệp quốc gia, một bên là hoàng tộc cùng đám quan lại quý tộc chỉ quanh quẩn với quyền lợi của chính mình! Việc quan thái sư Lê Văn Thịnh đi theo con đường Nho giáo để quản lý đất nước vấp phải tinh thần Phật giáo pha màu sắc ma thuật của đạo giáo đang bắt đầu lộng hành và áp đảo trong xã hội. Thất bại của Lê văn Thịnh là có tính tất yếu, và trong lịch sử Lý- Trần- Lê- Nguyễn, ông không phải là người duy nhất chịu cái án này! Lần trang sử cũ, ta thấy có nhiều bản án “huyễn hoặc” tương tự, không biết bao nhiêu nhân tài quốc gia bị huỷ diệt. Trong các triều đại phong kiến lịch sử cổ kim thế giới, những đại công thần bị lưu đày, tàn sát như Lê Văn Thịnh không hiếm; câu nói “thỏ chết, chó săn bị thịt, chim hết, cung bị xếp xó” vô tình trở thành lời than thở định mệnh.

Có không ít nhà nghiên cứu hiện đại đã qua vụ án này phê phán lối chép sử bưng bít, sao chép và lệ thuộc thần quyền của phần đông sử gia phong kiến- kể cả những trí tuệ lỗi lạc nhất.

Nhưng sử sách, ngay cả kẻ thù của Lê văn Thịnh ở trong triều, cũng không thấy viết một dòng nào phủ định tài năng và công lao của ông. Lý Nhân Tông muốn minh oan cho ông, nhưng ông đã qua đời..Triều đình phong kiến các thời sau đã cho soạn thần tích về công trạng của ông và nhiều lần ban sắc phong…Sau vụ án, tên tuổi ông vẫn được khắc trên bia đá bảng vàng ở Văn Miếu tỉnh Bắc Ninh. Những tác gia lớn như Ngô Sĩ Liên, Phan Huy Chú, Lê Quý Đôn, Ngô Thì Sĩ, v.v. đều ghi rõ LVT là người đỗ đầu khoa thi Minh kinh bác sĩ đầu tiên, và có công lớn trong việc đòi đất cho quốc gia. Trong bộ sách Đại Việt thông sử của nhà bác học Lê Quý Đôn có các quyển viết về những kẻ nghịch thần nhưng không hề nói tới LVT!

Và trong dân gian, từ xa xưa người dân đã có cách nhìn nhận trái ngược hẳn so với các sử gia chính thống về vụ án hồ Dâm Đàm. Tại thôn Bảo Tháp, xã Đông Cứu, huyện Gia Bình, trong đền thờ Lê Văn Thịnh có một pho tượng thật kỳ lạ: Rồng đá vừa lộ thiên cách đây mười mấy năm có kích cỡ mà theo các nhà khảo cổ khẳng định là con rồng cổ lớn nhất Đông Nam Á! Người dân ở đây đã sửng sốt khi tìm thấy một pho tượng bằng đá nguyên khối tạc hình một con rồng lớn trong tư thế “miệng cắn thân, chân xé mình” từng chìm sâu trong lòng đất hàng trăm năm nay. Pho tượng toát lên nỗi đau đớn, phẫn uất… Nhà văn Nguyên Ngọc có những dòng cảm nghĩ sâu sắc đầy rung động về con rồng đá này như sau: “Hai tai rồng được tạc rất rõ, bên tai phải rỗng, thông, tai trái lại bịt kín. Dường như từ nghìn năm trước, con người tài ba xuất chúng mà số phận đau thương đó đã dự liệu được bao tiếng thị phi của các thế hệ nối tiếp người đời, ông muốn chỉ nghe một nửa, một nửa khinh bỉ gạt ra ngoài tai…Có lẽ trong lịch sử nghệ thuật Đông Tây, chưa bao giờ nỗi oan câm lặng nghìn năm của con người lại được thể hiện quyết liệt, dữ dội đến thế. Đấy là bức tượng chân dung kỳ lạ của một con người, vị thái sư tài ba và hàm oan Lê Văn Thịnh…”

Ngôi đền ở sườn núi Thiên Thai vốn là nhà học của ông thuở thiếu thời. Dân gian vẫn gọi là đền thờ Quan Trạng. Tại đây, tôi được ông thủ đền thận trọng mở hòm bọc lụa cho xem (và cho cả quay phim) bản Ngọc phả cùng các đạo sắc phong. Ngọc phả do sử thần Nguyễn Bính, quan Hàn lâm viện Đông các đại học sĩ biên soạn vào năm 1572, khẳng định LVT là một vị công thần của triều Lý Nhân Tông, và cho biết về gia thế, cuộc đời, sự nghiệp của ông. Về sự kiện hồ Dâm Đàm, Ngọc phả cho hay: “Vua Lý Nhân Tông ngày thường du ngoạn ở hồ Dâm Đàm, không hay đoái đến việc triều chính. Ông bèn hóa ra hổ để cho vua sợ. Bất đồ việc bị lộ, ông bèn “hóa gia vi tự” (biến nhà thành chùa). Vua thưởng ông là bậc đại thần chẳng giết, đem đày ra trại Thao giang”. Như vậy là, tuy còn ảnh hưởng về cách nghĩ truyền thống như: LVT hóa hổ, bởi ông sinh năm Canh Dần- năm hổ, bình sinh lại có dáng ngồi như hổ, nhưng bản Ngọc phả đã cho ta thấy tấm lòng trung quân ái quốc của vị đại công thần, phủ nhận hùng hồn cái tội âm mưu giết vua đoạt ngôi từng chụp xuống đầu ông trước đó 5 thế kỷ! Các vua hai triều Lê – Nguyễn đã ban 10 đạo sắc phong, cho nhân dân Bảo Tháp quê hương LVT dựng đình và lập đền, thờ ông làm thần hoàng làng. Nhiều đại tự và câu đối ca ngợi công trạng và đức độ của ông. Tiêu biểu là hai câu đối: “Bắc triều phụng sứ vô song sĩ – Nam quốc khai khoa đệ nhất nhân” (Phụng chỉ đi sứ triều phương Bắc không có người thứ hai như vâỵ- Mở đầu cho nền học vấn Nước Nam như ông thì chỉ có một) Bài vị “Lê Thái sư Đại vương”, biển gỗ “Ân tứ vinh quy” và tượng thờ LVT cho thấy sự sùng kính lâu đời của nhân dân cũng như sự trọng vọng của các triều Lê – Nguyễn đối với ông.

Còn ngay bên cạnh đền là ngôi chùa làng, mang tên “Thái sư tự” – để ghi nhớ sự tích “hóa gia vi tự”. Tấm bia đá “Thái sư tự bi ký” cho chúng ta biết thêm nhiều về gia thế và thân phận của LVT.

Mười làng thuộc các xã Đông Cứu, xã Đại Lai, xã Song Giang, xã Giang Sơn- những nơi ông dạy học xưa kia cũng đều tôn ông làm phúc thần, thờ thành hoàng làng, và hàng năm cùng nhau mở lễ hội chung ở Bảo Tháp gọi là hội Thập đình vào ngày 7 tháng giêng Âm lịch…Tại quê mẹ ông thuộc xã Cách Bi, huyện Quế Võ, ông cũng được tôn thờ thành hoàng làng, có lễ hội tưởng nhớ hàng năm. Giới chính thống của các triều đại có thể sai, chứ dân gian bao giờ cũng sáng tỏ minh triết, công tội bao giờ cũng phân minh và độ lượng. Ngay lúc sương mù nhấn chìm chính sử, thì người dân vẫn lặng lẽ trong sương mù làm những việc minh oan và đền bù cho người chân chính.

Cạnh chùa Bút Tháp nổi tiếng ở thôn Đình Tổ, xã Đình Tổ- huyện Thuận Thành, có ngôi Đình hiện còn lưu giữ 11 sắc phong của các triều đình phong kiến, cùng nhiều đại tự, câu đối đánh giá công lao của LVT, như: “Tiền triều lương sứ “- “Khai quốc trạng nguyên”, đặc biệt là vế đối: “Nam thiên hiển thánh như trường vân, như tinh, như nhật, ức niên linh tích trấn liên đàm” (Trời Nam thánh hiện tựa mây dài, tựa sao sáng, tựa mặt trời, vạn năm linh hồn lưu lại chốn hồ sen). Ở nơi LVT dừng chân trên đường về quê cha rồi mất, tôi đã được người dân Đình Tổ xúc động kể cho nghe về sự kiện này. Xưa kia, đây là làng Điềng, sau được đổi tên là Đình Tổ để ghi nhớ về LVT. Bên dấu vết còn lại của sông Dâu xưa, tôi bồi hồi nghĩ tới tấm lòng người dân Đình Tổ đã chăm sóc LVT trong giờ phút cuối đời, và mãi mãi trông coi phần mộ của ông như một vị đại ân đại đức…

Công đức ngời sáng và nỗi hàm oan cùng số phận bi thảm của thái sư LVT đã được làm sáng tỏ trong nhiều bài tham luận ở Hội thảo khoa học về danh nhân LVT taị Hà Bắc tháng 10 năm 1993. Song, vẫn còn rất nhiều việc cần phải làm để cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân LVT tỏa rộng ảnh hưởng đối với đời sống tinh thần của nhân dân cả nước. Đến bao giờ mới có được một ngôi trường, một đường phố, một nhà văn hóa… mang tên Lê Văn Thịnh?

Trên sóng nước của hồ Mù Sương năm xưa đang chuyển dần vào màn sương xám xịt, tôi lại hình dung sương Hồ Tây tan hẳn, đúng hơn là các làn sương cứ cuộn vào nhau và cuốn về bờ xa, để lại một mặt hồ quang minh, vạn vật đều tỏ rạng, sắc nét… Và tôi lại thêm một lần nữa cảm thông với nỗi đau oan ức của danh nhân lịch sử suốt gần 10 thế kỷ qua, càng thêm thấm thía vào niềm tin ở lẽ công bằng của cuộc đời này…

Hà Nội – Bắc Ninh, cuối năm 2011
Đạo diễn Nguyễn Anh Tuấn

vnexpress
Là ngày đầu tiên đi làm sau kỳ nghỉ Tết Nhâm Thìn, song hàng nghìn người vẫn đổ về phủ Tây Hồ (Hà Nội) để đi lễ cầu may khiến những con đường, khuôn viên phủ luôn quá tải.
> Hàng chục nghìn người trẩy hội chùa Hương

Đầu giờ chiều 30/1, dòng người ùn ùn đổ về phủ Tây Hồ.

Khiến con đường dẫn vào bị tắc nghẽn.

Hàng quán bán tiền vàng, cành vàng lá ngọc luôn đông đúc.

Đi vào phủ, các bà các chị thường cầm những cành vàng lá ngọc.

Khuôn viên phủ đông nghịt.

Khu vực chuẩn bị lễ luôn trong tình trạng quá tải.

Người người thành tâm lễ bái cầu may mắn.

Nhiều người không có chỗ đứng đành phải ngồi chờ đợi.

Bên trong phủ hương khói nghi ngút khiến không khí ngột ngạt.

Đến ghi công đức cũng phải xếp hàng ngoài sảnh.

Những lò hóa vàng luôn rực lửa.

Các bãi gửi xe khu vực phủ Tây Hồ cũng chật kín.

Bá Đô