Dân ca Tây Nguyên

Trong kho tàng âm nhạc dân gian các tộc người Tây Nguyên, dân ca chiếm một vị trí đáng kể. Những năm đất nước còn tạm chia làm hai miền, thông qua những người con Tây Nguyên tập kết ra Bắc, luôn gìn giữ trong tâm hồn mình nỗi đau đáu về một miền quê đầy âm thanh của gió, của rừng đại ngàn, mà dân ca các dân tộc Tây Nguyên được truyền bá và phổ biến rộng rãi . Mỗi dân tộc một tính cách, một chất liệu âm nhạc dân gian khác nhau, độc đáo và phong phú. Chúng tôi không có tham vọng nói hết được về dân ca các dân tộc Tây nguyên,bởi trong kho tàng đồ sộ đó,mỗi dân tộc thiểu số anh em đều có thể tự hào về những nét đặc sắc,độc đáo riêng biệt trong dân ca của dân tộc mình.Dân ca ,như hơi thở của con người,như miếng cơm nướng thơm trong ống nứa trên bếp lửa hồng,bầu nước suối trong mát ngọt lành.Dân ca không chỉ quen thuộc ,mà còn gắn bó hàng ngày với cuộc sống của bà con các dân tộc thiểu số.Điều đặc biệt ở đây là nó nằm trong tâm thức,trong máu thịt của mỗi con người,nên các nghệ nhân không phải chỉ có giọng hát hay,mà còn ứng tác ngay qua những làn điệu có sẵn ấy,những nội dung mới rất có vần có điệu nữa. Các cán bộ thông tin muốn động viên thanh niên đi nghĩa vụ quân sự bằng lời hát ư? Có ngay ! Chị cộng tác viên dân số muốn vận động kế hoạch hóa gia đình ư ? Chờ một chút nhé,xong rồi đấy ! Đoàn kết dân tộc à ? Kêu gọi sản xuất hả ? Được thôi ! Còn đề tài tình yêu thì muôn thuở,lúc nào cũng có thể cất lên say đắm

Rằng : “Em ơi / Ướt váy ta phơi cành cây tang/ Ướt khố ta vắt lên cây Tung/ Ướt người ta cùng sưởi bên lửa hồng/ Xuống suối cùng anh bắt cá/ Lên rừng với em hái rau/ Ta sống bên nhau mãi mãi”. (dân ca Êđê)

Không cần phải yêu cầu,chỉ cần có người muốn nghe,thêm một chút men cho la đà lâng châng nữa,là có thể hát sáng đêm, nhất là hát giao duyên nam

nữ. Và khi đó “say nhau rồi chẳng cần nữa rượu ơi”

Dân ca Tây nguyên là vậy.Những lúc nghỉ ngơi tránh nắng trưa dưới bóng cây knia trên rẫy,những khi ngừng tay cắt lúa trên đồng, đêm trăng sáng gái trai gọi nhau nơi đầu sàn, các lễ cầu cúng Yang diễn ra thường xuyên theo nông lịch..vv..,chính là dịp để tụ họp nhau,và không thể thiếu những lời hát cất lên .

Có thể chia dân ca các dân tộc Tây nguyên ra làm hai thể lọai chính : Loại hát nói (recitativ) và loại hát có nhịp điệu (tempo.

Thể loại hát nối phổ biến nhất chính là phương tiện thể hiện trường ca – sử thi . Người Mnông ở DakLak còn có thể loại hát – kể gia phả bằng văn vần rất độc đáo, mà hầu như dòng họ nào cũng có người thuộc nằm lòng, để tránh sự kết hôn nhầm lẫn giữa những người trong cùng một họ. Trong một lần đi sưu tầm tại xã Nâm Nung, huyện Krông Nô tỉnh Daklak, chúng tôi đã bật máy ghi âm đến 10 phút , chỉ để ghi một trong những gia phả của dòng họ như thế.

Hát nói thường không có nhạc cụ đệm, như một thứ tự sự, nghĩ gì nói đấy, với khách đến thăm, với cha mẹ già héo, với người thân đi về thế giới bên kia , dặn dò con cháu những điều hay lẽ phải, phán xử theo luật tục,bày tỏ niềm vui mừng, nỗi buồn bã với bất cứ sự việc gì diễn ra trong làng buôn, kon, plei, bon . . . hay trong gia đình.

Ngược lại, những bài dân ca có nhịp điệu thường được đệm bằng các loại ting ning, t’rưng, đinh năm . . . rộn ràng.

Nội dung của các bài dân ca rất đa dạng, bất cứ một điều gì trong cuộc sống cũng có mặt trong lời hát. Chỉ cần có một cuộc tụ tập, một chút rượu cho la đà, hoặc đơn giản là có mặt cả hai phiá nam và nữ, là có thể khởi hứng cho ca hát.

a) Dân ca trong lao động sản xuất:

Đại đa số các dân tộc ở Tây nguyên (trừ một số dân cư trú tại những vùng trũng dọc theo các triền sông ĐăkKrông, Sông Ba, sông Ayun Pa, Sông Krông ana . . có canh tác lúa nước một vụ) sản xuất theo phương thức luân canh nương rẫy, chọc lỗ tra hạt và theo tín ngưỡng “vạn vật hữu linh”, thì việc cúng kiến các Yàng để cầu cho mùa màng tươi tốt là điều không thể thiếu. Những bài cầu cúng trong các lễ nghi theo nông lịch, cũng có xuất xứ giai điệu từ dân ca, và là nguồn gốc của thể lọai hát- kể trường ca.

Để cúng thần đất khi lập buôn người chủ làng khấn :

“Tôi dẫn dắt gia đình/Tôi dẫn dắt làng buôn/Cầu thần chớ nói lời giận dữ/ Cầu thần chớ mắng mỏ thân tôi”( Bài cúng Mnông)

Trong lễ cúng hồn luá phải cầu xin :

“Búi rơm cho to tựa tranh lợp nhà /Hỡi hạt thóc to,/Hỡi hạt thóc bé /Nay mau về với ta”( Bài cúng K’Ho)

Đầu mùa sản xuất phải có lễ cầu mưa :

“Buôn đằng Đông mây lui nhanh xuống/Buôn đằng Tây mây cuốn nhanh lên/Ước sao cho được trận mưa to/Ước sao cho được cả mưa rào” (Bài cúng Ê đê )

Đến lúc gieo hạt lại phải cầu xin :

“Này rượu một ché, gà một con/gà Yàng ăn gan, rượu Yang ngậm cần/Yang thêm bông cho lúa, thêm hạt cho kê/Sâu ở gốc rễ hãy bắt sạch trơn/Mọc lên được búp/Đức nên được trái”. (Bài cúng Jrai)

Được muà lớn phải tạ ơn, hiến sinh bằng trâu :

“Tiết trâu đã xoa lên đầu/Cho dân làng sống lâu khỏe mạnh/Cho đầy chòi lúa bắp”.( Bài cúng Sê đăng)

Phổ biến nhất là khi nghỉ ngơi, người ta đều có thể ca hát, giống như các hình thức hát ví, hát lý, hát đố trong lao động sản xuất của người Việt.

b) Dân ca trong cuộc sống đời thường :

Nhiều dân tộc Tây nguyên có hệ thống luật tục bằng văn vần, do những người thông thái trong buôn, plêi nắm giữ. Khi có việc xảy ra ở trong cộng đồng cần có sự phân xử, họ là người đứng ra thay mặt chủ làng “cầm cân nảy mục”. Đây là sự tập hợp những câu răn dạy về phương thức đối nhân xử thế giữa cá nhân với cộng đồng, với thiên nhiên, như lời người già hay cha mẹ Ê đê dạy con cái :

“Con gái (phải) biết rõ thân họ/Con trai biết rõ thân ta/Bò trâu biết ai là chủ”

Đi xúc cá ngưòi Ktu hát :

“Vừa thả lứơi, vừa bơi/cá mắc vào lưới/Trắng như bã mía rơi:

“Ăn” ong trên rừng cũng thành lời ca :

“Ong như lúa vãi/Ong giống rũ nằm cho đông/leo lên tận ổ Ktưng/Lấy cho hết mật rừng, mật cây”.(dân ca Êđê)

Đến cơn ho cũng được hát thành lời :

“Cơn ho khôc khôc/Cơn ho trăng cho/Cơn ho đầy trời/Cơn ho đầu rừng

(Dân ca Mnông)

Nhiều nhất ,hay nhất là những bài hát đố, hát giao duyên, chỉ cần ngồi kề bên nhau, hát lên một câu là có người đối đáp lại ngay. Ngắm người yêu chàng trai Bâhnar ca ngợi.

“Em thắm đẹp như hoa cheng rét/Tóc như suối nguồn êm trôi/Cuối rừng anh nhìn em ngẩn ngơ “

Không lấy được nhau thì họ dám thề thốt :

“Hai ta chết sẽ nằm chung một hòm/Em hoá thành thần chớp sáng/Anh hoá thành thần sét thét vang”.(Dân ca Ê đê)

Trong lễ cưới cũng có sự hát đối đáp giữa nhà trai với nhà gái :

Nhà gái thách thức :

“Hai sừng trâu cong vút đều nhau/Con trâu mộng béo tròn/Nhiều tấm vải sặc sỡ”

Nhà trai đáp :

“Chúng tôi có nhiều cồng chiêng /Có nồi to, nồi nhỏ/Gả con cho chúng tôi/Sẽ trọn đời chung sống”.(dân ca Ca tu)

Nội dung của các bài dân ca của dân tộc Tây nguyên có thể đế cập tới mọi vấn đề liên quan đến đời sống của con người, với rất nhiều làn điệu khác nhau, đặc biệt là thể lọai hát nói. Hát nói cũng chính là một trong những đặc trưng riêng của các dân tộc miền núi Việt Nam, hầu như dân tộc nào cũng có. (Điều này đã chứng minh qua những cuộc “ Liên hoan hát dân ca các dân tộc Việt Nam” do Đài TNVN và Đài THVN tổ chức từ 1998 trải qua đã nhiều năm ), có rất nhiều nội dung và làn điệu. Mà đỉnh cao của hát nói, hát kể chính là thể lọai trường ca.

Trước khi đất nước hoàn toàn giải phóng , đi đến thống nhất, chúng ta vẫn thường biết đến dân ca, dân nhạc Tây nguyên qua thang âm ngũ cung: “Son si #đo mi #pha son“ có những quãng nửa cung rất ấn tượng.

Rất nhiều nhạc phẩm của các tác giả không công tác ở Tây nguyên, nhưng yêu thích âm nhạc Tây nguyên, thường dựa trên thang âm ngũ cung này. Nhưng thực ra, thang âm trên chỉ là đặc trưng âm nhạc của hai dân tộc có khu vực cư trú tương đối đan xen và gần kế với nhau là Jrai và Bana mà thôi. Riêng các tộc người Êđê, Mnông, K’Ho, Mạ …có những thang âm riêng, không có nhiều những quãng nửa cung liền bậc như Jrai và Bânar.

Mỗi một dân tộc thiểu số Tây nguyên , đều có thang âm riêng tiêu biểu cho dân nhạc của mình. Thanh âm #Đô mi #pha sol si chỉ là thang âm thường được dùng nhất trong âm nhạc dân gian Bana và Jrai, chứ không phải là đặc trưng của tất cả dân ca Tây Nguyên .

Linh Nga Niê Kdăm

TĐH: Sau đây mời các bạn thưởng thức một số dân ca Tây Nguyên trên Youtube

Người Ta Cười – Dân ca X’tiêng – Kim Anh

.

Lời Tỏ Tình – Dân ca Jlai – Ksor H’Hoanh & Ksor Thức

.

Em Đẹp Như Hoa Pơ Lang – Dân ca Bơhnar

.

Ma Dieng (Hát Mừng Lứa Đôi) – Dân ca Roglay – Cao Dy

.

Đôi Ta Chung Một Con Đường – Dân ca Xơđang – A Vân

.

Dùng Làng – dân ca Kơ-ho

.

Hat Ayray (Gọi Anh Về) – Dân ca Êđê – Mi Na

.

Tiếng Chim Rô Túk Báo Mùa – Dân ca Chu Ru – Rô Đa Nai Trần

.

Yang Bay Minority Dance

.

Hát Ru – Dân ca Êđê – Hji Na Bya

.

Lời Dặn Dò – Dân ca Êđê – Ami Dhu’k

.

Giai Điệu Bu Roong – Dân ca Tây Nguyên – H’ Plơ

.

Nàng Tiên – Dân ca K’ho – CII K’Mhô

.

Giữ Rẫy Đuổi Chim – Dân ca Bahnar – A Long

21 cảm nghĩ về “Dân ca Tây Nguyên”

  1. Cam on anh Hoanh rat nhieu vi dax giup ban be hieu ro hon dan ca TN.Nam ngoai cuoc hat nay duoc to chuc o Da Lat, rat vui. Phuong ve co khoe khong? Da tro lai voi cong viec kinh doanh chua. Than men

  2. Phượng chào chị Linh Nga,

    Tuần trước lúc mới về Phượng còn hơi mệt vì giờ giấc chưa ổn định. Hôm nay thì Phượng đã khoẻ hẳn rồi chị ạ! Và Phượng cũng đã trở lai với công việc bình thường.

    Chị và gia đình vẫn khoẻ? Phượng vẫn hay nhớ chị, anh Song, và những dòng nhạc của chị trong đêm mấy chị em mình gặp nhau. Phượng mong khi về thăm lần sau chị em mình sẽ có nhiều thì giờ với nhau hơn để được chị đưa đi chơi như trước kia :-)…

    Cám ơn chị đã giới thiệu dân ca Tây Nguyên, cũng như những nét văn hóa Tây Nguyên khác. Là người của âm nhạc dân ca, Phượng rất quí những thông tin về âm nhạc truyền thống như bài này.

    Chúc chị và anh Song luôn bình an và khoẻ mạnh :-).

  3. xin chao chi Linh Nga,toi muon tim bai hat dan ca Ede cho chau ma ko thay co bai co 2 tieng Ede va tiêng kinh phu hop voi lua tuoi HS.Mong chi tim giup em voi duoc khong? Cam on chi nhiêu!

  4. Em cảm ơn chị trước đã nhé. Em ở BĐ,chồng em là người Êđê,cô giáo của cháu H Phương(9 tuổi) bảo cháu chuẩn bị tập một bài hát dân ca để sắp tới đi thi hát dân ca ở tỉnh,vợ chồng em muốn cháu hát dân ca Êđê nên……Không ngờ cũng được chị hồi âm.Hiện giờ bố con đang chép bài hát RU em(Ơ wăt ơ wông rông adei kao diêt…) nhưng hình như vẫn có gì chưa ổn lắm nên nếu chị cho phép chắc vợ chồng em sẽ tìm găp chị để nhờ giúp đỡ thêm.

  5. Chị Linh Nga ơi! Hôm thứ 7(18-2)em tìm tới 16 Nguyễn Văn Trỗi nhưng là cơ quan mà ngày nghỉ nữa nên em không vào.Ngày 29-2 tới là cháu thi rồi nên cô giáo tập ở trường luôn.Hẹn gặp chị sau nhé! Rất mong chờ những tác phẩm mới củ chị.

  6. Xin chào chị Linh Nga! Không biết 26-3 này chị có đi dự hội trại ở BĐ không? Hôm đó bé H Phương Hoa Êban nhà em cũng tham gia văn nghệ bài H Jen lên rẫy đó, nếu chị đi thì chị cổ vũ cho bé với nhé!

  7. chị Linh Nga ơi! Hôm nay em rất vui vì bé nhà em được gọi điện ngày 27/4 ra Huế tham gia vòng loại chương trình Đồ rê mi 2012. Nhưng có lẽ em còn lo hơn cả cháu vì băn khoăn không biết phải dạy cháu hát bài gì, năng khiếu nên chọn ra sao, rồi phần thẩm âm tiết tấu nữa…? Nói chung cháu có chút năng khiếu nhưng để lọt vào vòng trong thì chắc khó lắm chị nhỉ? Mà thôi, em muốn chia sẻ niềm vui với chị thôi, có gì đi thi về em thông báo kết quả cho chị nhé!

  8. Tiếc rằng em thông báo muộn quá, chứ nếu không chị tư vấn cho 2 mẹ con. Chúc cháu thanh công nhé

  9. Em cảm ơn chị nhé! Nhưng mà chiều hôm 23-4 chương trình mới gọi điện thông báo chị ạ nên em không kịp chuẩn bị.

  10. cô linh nga ơi! cô có thể giúp cháu tìm những câu ca dao dân ca tục ngữ êđê được không ạ??? nểu có thể cô tìm giúp cháu khoảng 20 câu còn không thi bao nhiu cũng được. rất mong cô giúp đỡ cháu

  11. CHỊ linh Nga ơi! Thời gian này theo dõi tin về chị Siu mà thấy buồn quá chị ha. Một khán giả hâm mộ bình thường như em chẳng biết làm gì để giúp chị ấy có thêm sức mạnh để vượt qua khó khăn. Nhưng chị ơi tự dưng em lại hơi e ngại với những gì mình đang cố gắng giúp bé H Phương Hoa nhà em có cơ hội để được hát trên sân khấu (SK nhỏ thôi). Thấy một số người nhận xét cháu có ít năng khiếu về âm nhạc em cho cháu thi Dôrêmi, sau thất bại đó định là chỉ để cháu tập trung vào học tập. Nhưng thầy cô động viên mà cháu lại mê hát em lại cho tham gia văn nghệ, hè này cháu có tham gia Đội ca Măng non của nhà văn hóa TTNhi tỉnh, đi giao lưu ở Bình Phước và Phú Yên, thấy cháu vui thích và tiến bộ nhiều em định “đầu tư” cho cháu cây đàn để vừa học văn hóa vừa học nhạc. Em cứ nghĩ cháu có năng khiếu thì bố mẹ tạo điều kiện cho cháu, thế nhưng nhiều ý kiến cũng làm em phân vân sợ rằng cháu sao nhãn việc học với lại đầu tư vào học tập còn thi vào trường này trường kia chứ “tham lam” quá sợ không được cái gì cả, mà muốn được cả hai lại sợ gây áp lực cho cháu. Vậy chị nghĩ sao? và chị có thể cho em lời khuyên được không? Kính chào chị,chúc chị luôn mạnh khỏe!

  12. Cám ơn Hậu đã tin cậy. Mình góp ý thế này nhé : cứ cho cháu theo NVHTTN học hát chơi cho vui. Vì âm nhạc giúp con người cảm nhận được cái đẹp của cuộc sống & còn mang tính hướng thiện Việc mua đàn, nếu gia đình khá giả thì cứ mua chiếc đàn nhỏ cho cháu tập chơi cũng được, còn nếu không thì chỉ học hát thôi. NHưng chưa nên tính chuyện cho cháu theo học nhạc đâu, vì lớn lên năng khiếu mới đinh hình được. mà học âm nhạc chuyên thì phải thật xuất sắc hãy nên học. Để cháu tập trung vào học văn hóa thì tốt hơn. Chúc gia đình hạnh phúc. bạn có thể viết cho mình theo email : linhngabmt@yahoo.com

    ________________________________

  13. Em cám ơn chị Linh Nga đã giới thiệu dân ca Tây Nguyên rất thú vị và độc đáo.

    Chúc chị luôn vui khoẻ ạ.

    Em Hương,

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s